İçeriğe atla

Dîvânü Lugâti't-Türk

Vikikaynak, özgür kütüphane
(Dîvânü Lugati't-Türk sayfasından yönlendirildi)

Atasözleri

[düzenle]
  • Avçı neçe al bilse, adhığ ança yol bilir (I. 63) (I. 332)

Avcı ne kadar hile bilse ayı o kadar yol bilir.

Aç kişi aceleci, tok kişi yavaş olur.

  • Açıglığ er şebük karımas (I. 147)

Varlıklı kişi çabuk kocamaz.

  • Aç ne yemes, tok ne temes (I. 79)

Aç olan ne yemez, tok olan ne demez!

  • Agılda oglak togsa arıkda otı öner (I. 65)

Ağılda oğlak doğsa, dere boyunda otu biter.

  • Agız yese köz uyadur (I. 55)

Ağız yese göz utanır.

  • Alımçı arslan, berimçi sıçgan (I. 75) (I. 409)

Alacağına arslan, vereceğine, borcuna sıçan.

  • Alın arslan tutar, küçin sıçgan (kösgük, oyuk) tutmas (III. 412) II. 289) (I. 81)

Hîle ile arslan tutulur, zor ile güç ile sıçan (nazar, hayâl) tutulmaz.

  • Alp çerikde, bilge tirikde (I. 388)

Yiğit ordu içinde, bilgin mecliste (kiñeşte) belli olur.

  • Alp eriğ yabrıtma, ıkılaç arkasın yagrıtma (I. 139)

Yiğiti bakımsız bırakma, yörük atın sırtını yara etme.

  • Alplar birle uruşma, beğler birle turuşma (I. 182)

Yiğitlerle vuruşma, beğlerle sürtüşme, iddialaşma.

  • Alp yağıda, alçak çoğuda (I. 41)

Yiğit kişi, düşman karşısında; yumuşak kişi, savaşta belli olur.

  • Anası teblük yufka yapar, oglı tetik koşa kapar (III. 33)

Annesi (yalancı yufka) yapar, oğlu tetik koşup kapar.

  • Anğduz bolsa at ölmes (I. 115)[1]

Andız ota olsa, at ölmez.

  • Anıñ yüziñe titinü baksa bolmas (II. 144)

Onun yüzüne dik bakılmaz.

  • Anuk otru tutsa yokka sanmas (I. 68)

Öne konan yemek ikram edilmemiş sayılmaz.

  • Arı kapçıtsa ısrur (II. 329)

Arı kızdırılırsa ısırır, sokar.

  • Arkasız er çeriğ sıyumas (I. 128)

Arkasız kişi düşmanını, rakibini yenemez.

  • Arpasız at aşumas, arkasız alp çeriğ sıyumas (I. 123)

Arpasız at aşamaz, arkasız yiğit rakibini yenemez.

  • Arslan karışa sıçgan ötin ködezür (III. 263)

Kocayan arslan sıçan deliğini gözler.

  • Arslan kökrese at ayakı tulaşır (II. 146)

Arslan kükrese atın ayakları dolaşır.

  • Aşıç ayur tübüm altın, kamıç ayur men kayda men (I. 52)

Tencere der dibim altın, kepçe der ki ben neredeyim?

  • Aş tatıgı tuz yogrın yemes (III. 31)

Yemeğe tad veren tuzdur ama tuz çanakla yenmez.

  • Atan yüki aş bolsa açka az korunur (I. 75)

Aş deve yükü ile olsa aça az görünür.

  • Ata oglı ataç togar (II. 80)

Oğul babasına çeker, çekmek üzere doğar.

  • Atası açıg almıla yese oglınıñ tısı kamar (II. 311)

Babası ekşi elma yese oğlunun dişi kamaşır.

  • Atası anası açığ almıla yese oglı kızı tısı kamar (III. 272)

Babası anası ekşi elma yese, oğlunun kızının dişi kamaşır.

  • Ata tonı ogulka yarasa atasın tilemes (III. 87)

Babanın giyimi oğluna yarasa, oğul babasını istemez.

  • At teküzligi ay bolmas (I. 507)

Atın alnındaki akıtma, gökdeki Ay'la bir olmaz, tutulamaz.

  • Ayın kişi neñi neñ sanmas (I. 98)

Başkasının malı, mal sayılmaz.

  • Ay tolun bolsa eliğin imlemes (I. 82) (I. 288)

Ay dolun olunca el ile gösterilmez.

  • Azuklug aruk ermes (I. 148)

Azığı olan yorulmaz.


  • Balık subda közi taştın (I. 379)

Balık suda, gözü dışarıda.

  • Bar bakır, yok altun (8000. yüzyıl)

Bulunan, var olan bakır, bulunamayan, nâdir olan altındır.

  • Barçın yamağı barçınka, karış yamağı karışka (III.28)

İpek yaması ipeğe, yün yaması yüne.

  • Barıg otru tutsa yokka sanmas (II. 28)

Öne konan varlık, ikram edilmemiş sayılmaz.

  • Beş erñek tuz ermes (I. 121)

Beş parmak düz, birbirinin eşi değildir.

  • Bilmiş yek bilmedük kişiden yeğ (III. 160)

Tanıdık şeytan yabancıdan iyidir.

  • Birin birin miñ bolur, tama tama kol bolur (III. 360)

Birer birer bin olur, damlaya damlaya göl olur.

  • Bir karga birle kış kelmes (II. 26)

Bir karga ile kış gelmez, gelmiş sayılmaz.

  • Bir tilkü terisin ikile soymas (III. 244)

Bir tilkinin derisi iki defi soyulmaz, yüzülmez.

  • Bir toyın başı ağrısa, kamug toyın başı agrımas (I. 274) (III. 169)

Bir şamanın başı ağrısa, bütün samanların başları ağrımaz.

  • Boldaçı buzagu öküz ara belgülüğ (I. 528)

Öküz olacak buzağı, kendisini belli eder.

  • Bor bolmayıp sirke bolma (III. 121)

Şarap olmadan sirke olma.

  • Boşlaglansa boksuklanur (II. 272)

Kızıp kurudan kişi boyunduruklanır.

  • Boş neñge iyi bolmas (I. 330)

Yaramaz malın sahibi olmaz.

  • Böri koşnısın yemes (III. 220)

Kurt komşusunu yemez.

  • Böriniñ ortak, kuzgunuñ yıgaç başında (I. 439)

Kurdun avı ortaklı, kuzgunun avı ağaçda kendine ait olur.

  • Buğday katında sarkaç subalur (III. 240)

Buğdayın yanında karamuk otu da sulanır.

  • Bu kök kirsün, kızıl çıksun (I. 362)

Bu mavi, ak girsin, kızıl çıksın.

  • Buşmasar boz kuş tutar, ebmeser ürüñ kuş tutar (II. 12)

Sıkılmayan kişi boz kuş, acele etmeyen kişi beyaz kuş tutar.

  • Buzdan sub tamar (III. 123)

Buzdan su damlar.

  • Bütün ümlüğ kanca bolsa olturur (I. 224)

Şalvarı sağlam olan nereye istese oraya oturur.

  • Çaksa tütnür, çalsa bilnür (II. 23)

Yaksa tüter, söylese bilinir.

  • Çakşak üze ot bolmas, çakrak bile ubut bolmas (I. 469)

Taş üstünde ot olmaz, yanşak kişide ar olmaz.

  • Ebdeki buzagu öküz bolmas (I. 446)

Ev içinde bakılan buzağı öküz olmaz.

  • Ebek ebğe tegmez (II. 19)

Aceleci evine varamaz.

  • Ebek sinğek sütge tüşür (II. 13)

Aceleci sinek süte düşer.

  • Ebliğ toygursa közi yolka bolur (II. 176)

Ev sahibi doyurunca, konuğun gözü yolda olur.

  • Eğir bolsa er ölmes (I. 54)

Eğir otu kökü bulunduran kişi, hastalansa da ölmez.

  • Eliğ tutgınça ot tut (II. 292)

Yabancıyı tutacağına ateş tut.

  • El kalır (kaldı) toru kalmas (III. 221) (II. 25)

Yurt gider, töre kalır.

  • Emgek eginde kalmas (I. 110)

Sıkıntı ebediyen sırtda kalmaz.

  • Emikliğ uragut kösekçi bolur (I. 153)

Emzikli kadın iştahlı olur.

  • Endik uma eblikni agırlar (I. 105)

Şaşkın konuk ev sâhibini ağırlar.

  • Erdem başı tıl (I. 107) (1. 336)

Faziletin başı dildir.

  • Erdemsiz kut çertilür (II. 229)

Faziletsizden uğur, kut kaybolur

  • Erge muñ tegir, tag señiriñe yel tegir (III. 360)

Kişiye keder değer, dağ doruğuna rüzgâr değer.

  • Erik erini yaglıg, ermegü başı kanlıg (I. 70)

Yürekli kişi yağlı, tembelin başı kanlı olur.

  • Erkeç eti em bolur, eçkü eti yel bolur (I. 95)

Teke eti ilâç olur, keçi eti yel olur.

  • Ermegüğe bulıt yük bolur (I. 138)

Tembele bulut yük olur.

  • Ermegüğe eşik art bolur (I. 42)

Tembele eşik dağ geçidi olur.

  • Erñeñe eliğ karı böz üm tikemes (I. 117)

Ergene elli karış bezden iç donu dikilmez.

  • Er oglı muñaymas, it oglı külermes (II. 84)

Kişi oğlu kederli kalmaz, it oğlu tökezlemez, ayağı sürçmez.

  • Ersek erğe tegmes, ebek ebğe tegmes (I. 104)

Oynak kadın koca bulamaz, aceleci evine varamaz.

  • Er sözi bir, eyer köki üç (II. 283)

Er kişinin sözü bir, eyerin bağı üç olur.

  • Esende ebek yok (I. 77)

Selâmetde acele yokdur.

  • Esiz anıñ yiğitliği (III. 51)

Yazık onun yiğitliğine...

  • Eşyek ayur başım bolsa sundurıda sub içgeymen (I. 492)

Eşek der ki; başım aklım olsa denizden su içerim.

  • Etli tırñaklı eyirmes (I. 177)

Et tırnakdan ayrılmaz.

  • Eyğü er süñüki erir atı kalır (III. 307)

İyi kişinin kemiği erir, adı kalır.

  • Eyğülüğni sub ayakında kemiş başında tile (II. 112)

İyilik yap suya at, pınarında dile bulursun.

  • Eyğülükün kel, isizliğin kelme (II. 91)

İyilikle gel, kötülükle gelme.

  • Iñan ıñrasa botu bozlar (I. 120)

Dişi deve inlese yavrusu bağırır, bozlar.

  • Iş yaragında, sart asığında (III. 13)

İş sırasında, tüccar kârında...

  • It çakırı atka tegir, at çakırı ıtka tegmes (I. 363)

İt nazarı ata değer, at nazarı ite değmez.

  • It ısırmas, at tepmes teme (I. 178)

İt ısırmaz at tepmez deme.

  • Itka ubut atsa oldañ yemes (I. 116)

İtde utanma olsa çarığın altını yemez.

  • İgliğ tutrugı ay bolur (I. 79)

Hastanın vasiyet etmesi iyilik getirir.

  • İki koçnğar başı bir aşaçta (aşıçta) pışmas (III. 382)[2]

İki koç başı bir tencerede pişmez.

  • İkki bogra igeşür, otra kökegün yancılur (I. 187) (II. 287)

İki buğra, erkek deve itişir, ortada bükelek sineği incinir.

  • İm bilse er ölmes (I. 38)

Parolayı bilen kişi hayâtını kurtarır, ölmez.

  • İzlik bolsa er öldimes, içlik bolsa at yagrımas (1.104)

Çarığı olsa kişi ölmez, teyelti olsa atın sırtı açılmaz, yara olmaz.

  • Kaçış bolsa kıya körmes (I. 369)

Halk içinde uyuşmazlık olsa, kimse birbirine yan bakamaz.

  • Kadaş temiş kaymaduk, kayın temiş kaymış (I. 403) (III. 246)

Kardeş demiş bakmamış, kayın demiş bakmış.

  • Kagun karma bolsa iyisi ikki eliğin tegir (I. 410)

Kavun yağma edilse, sahibi iki eliyle kapar.

  • Kal sabı kalmas, kagıl bağı yazılmas (I. 409)

Söz leke bırakmaz, yaş söğütten yapılan düğüm ırgalanmaz.

  • Kalın bulutug tüpi sürer, karañku ışıg urunç açar (III. 216)

Yoğun bulutu tipi sürer, karanlık işi rüşvet açar.

  • Kalıñ berse kız alır, kerek bolsa kız alır (III. 371)

Çeyiz veren kız alır, gerekliyse pahalı alır.

  • Kalın kaz kulabuzsuz bolmas (I. 487)

Kaz sürüsü kılavuzsuz olmaz.

  • Kalın kolan çupgasız bolmas (I. 424)

Eşek sürüsü başsız olmaz.

  • Kañdaş kuma ürür, iğdiş örü tartar (III. 382)

Baba bir kardeşler dövüşürler, ana birler yardımlaşırlar.

  • Kanıg kan bile (birle) yumas (III. 66) (III. 157)

Kanı kan ile yıkamazlar.

  • Kan ışı bolsa, katun ışı kalır (I. 410)

Kağanın işi olursa, hâtununun işi kalır.

  • Kara bulıtıg yel açar, urunç bile el açar (I. 354)

Kara bulutu yel açar, rüşvet ise yurt açar.

  • Kara muñ kelmeğinçe Kara Yalga keçme (III. 33)

Kara belâ gelmedikçe Kara Yalga geçidini geçme.

  • Karga karısın kim bilir, kişi alasın kim tapar (I. 425)

Karganın kocamışını kim bilir, kişinin gönlündekini kim anlar.

  • Karga kazga ötgünse butı sınur (I. 254)

Karga kaza özense bacağı kırılır.

  • Karı öküz balduka korkmas (III. 421)

Yaşlı öküz baltadan korkmaz.

  • Kayıñ kasıña (III. 151)

Katılık kayın ağacına mahsustur.

  • Kayıñ kasıña, söküt süliñe (I. 356) (III. 369)

Kayın ağacına katılık, söğüt ağacına tazelik yaraşır.

  • Kaynar öküz keçiksiz bolmas (I. 390) (III. 191)

Coşkun ırmak geçitsiz olmaz.

  • Kaz kopsa ördek kol iğ igenür (I. 104)

Kaz giderse ördek göle sahip çıkar.

  • Kek (Keten) kördi keregü yüydi (I. 447) (I. 404)

Sıkıntıyı görünce çadırını yüklenip gitti.

  • Keñeşliğ bilig üyreşür, keñeşsiz bilig obraşur (I. 232)

Danışılmış bilgi güzelleşir, danışılmamış bilgi yıpranır.

  • Keriş yagrı ogulka kalır (I. 370)

At sırtındaki yara oğula kalır.

  • Keyüklüğ ölimes, küpeçliğ kürimes (III. 256)

Giyimli kişi ıslanmaz, gemli at huysuzluk etmez.

  • Kılıç tatıksa iş yunçır, er Tatıksa et tuncır (II. 281)

Kılıç paslanırsa iş incinir, kişi Farslaşırsa eti, kanı bozulur.

  • Kılnu bilse kızıl keyer, yaranu bilse yaşıl keyer (I. 394) (III. 20)

Cilve bilse kırmızı giyer, yaranmayı bilse yeşil giyer.

  • Kırk yılka teğin bay çıgay tüzlinür (I. 349)

Kırk yıla kadar zengin fakir bir olur.

  • Kış konuki ot (I. 332)

Kış konuğu ateşdir.

  • Kız birle küreşme, kısrak birle yarışma (I. 474)

Kız ile güreşme, kısrak ile yarışma.

  • Kız kişi sabi yorıglı bolmas (I. 326)

Cimri kişinin sözü, ünü yayılmaz.

  • Kiçikde katıglansa ulgayu sebnür (II. 268)

Küçük iken uğraşan, büyüyünce sevinir.

  • Kiçik ulugka turuşmas, kırguy soñkurka karışmas (II. 95)

Küçük büyüğe karşı durmaz, atmaca sungura karışmaz.

  • Kimiñ bile kaş bolsa yaşın yakmas (III.22)

Kimin yanında kaş denilen taş olsa, yıldırım onu yakmaz.

  • Kim kür bolsa köbez bolur (I. 325)

Kuvvetli olan kabadayı olur.

  • Kiñ ton opramas, keñeşliğ bil iğ artamas (III. 358)

Geniş, bol giyim yıpranmaz, danışılmış bilgi yanılmaz.

  • Kişi alası içtin, yılkı alası taştın (I. 91)

Kişinin alası içinde, atın alası dışındadır.

  • Kişi eti tiriğle tatır (III. 257)

Kişi eti diri iken tatlıdır, kıymetlidir.

  • Kişi sözleşü, yılkı yıylaşu (III. 104)

Kişi söyleşerek, at koklaşarak anlaşır.

  • Kizdeki kiz yıpar (I. 327)

Misk kutusu misk kokar.

  • Kizlençü kelinde (III. 242)

Gizli şey gelinde bulunur.

  • Kobı er kuyugka kirşe yel alır (III. 226)

Talihsiz kişi kuyuya girse yel alır.

  • Kolan kuyugka tüşse kurbaka aygır bolur (III. 122)

Eşek kuyuya düşse kurbağa aygır olur.

  • Korkmış kişiğe koy başı koş korunur (III. 126)

Korkmuş kişiye koyun başı çift, iki görünür.

  • Koş kılıç kınka sığmaz (I. 359)

Çift, iki kılıç bir kına sığmaz.

  • Kökge sagursa (suysa) yüzge tüşür (II. 81) (III. 132) (III. 439)

Kişi göğe tükürse, yüzüne düşer.

  • Kök temür kerü turmas (I. 361)

Çelik kılıç geri durmaz.

  • Koni barır keyikniñ közinde ayın başı yok (III. 151)

Düz giden geyiğin gözünden başka yarası yokdur.

  • Kop sögütğe kuş konar, körklüğ kişiğe söz kelir (I. 319)

Söğütlüğe kuş konar, doğru kişiye söz gelir.

  • Közden yırasa köñülden yeme yırar (III. 366)

Gözden ırak olan gönülden de ırak olur.

  • Közüñüğe köğ tüşdi (III. 132)

Aynaya pas düşdü.

  • Kulak eşitse köñül bilir. Köz korse üyik kelir (I. 211)

Kulak işitse gönül bilir, göz görse sevinç gelir.

  • Kul yağı, it böri (1.336)

Kulunun düşman, itinin kurt olduğunu unutma.

  • Kurmış kiriş tügülmes, ukrukun tag egilmes (III. 215)

Kurulmuş kiriş düğümlenmez, kement ile dağ egilmes.

  • Kurtga büyik bilmes yerim tar ter (III. 259)

Yaşlı kadın oyun bilmez yerim dar der.

  • Kurug yıgaç egilmes, kurmış kiriş tügülmes (I. 198)

Kuru ağaç egilmes, kurulmuş kiriş düğümlenmez.

  • Kurug kaşık agızka yaramas, kurug söz kulakka yakışmas (I. 382)

Kuru kaşık ağıza faydasızdır, kuru söz kulağa lüzumsuzdur.

  • Kuş balası kusınçıg, it balası okşançıg (III. 232)

Kuş yavrusu süs için, it yavrusu okşamak için

  • Kuş kanatın, er atın (I. 34)

Kuş kanadı ile, kişi atı ile varır, uçar.

  • Kuş tuzakka meñ uçun ılınur (III. 358)

Kuş tuzağa yem için yakalanır.

  • Kuş yavuzı sagzıgan, yıgaç yavuzı azgan, Yer yavuzı kazgan, budun yavuzı Barsgan (I. 439)[3]

Kuşun kötüsü saksağan, ağacın kötüsü kuşburnu (yaban gülü), Yerin kötüsü bataklıklı olan yer, halkın kötüsü Barsgan’lılardır.

  • Kut belgüsi bilig (I. 427)

Devlet alâmeti bilgidir.

  • Kutlugka koşa yağar (III. 60)

Kısmetliye çift yağar.

  • Kutsuz kuyugka kirşe kum yağar (I. 457)

Kısmetsiz kişi kuyuya girse kum yağar.

  • Kuyugda sub bar, it burnı tegmes (I. 375)

Kuyuda su var ama itin burnu erişmez.

  • Kuzda kar eksümes, koyda yağ eksümes (I. 326)

Dağın güneş görmeyen yamacında kar eksilmez, koyunda yağ eksilmez.

  • Küç eldin kirşe toru tüñlüktin (tünlükten) çıkar (III. 120) (II. 17)

Zorbalık yurda girse, töre bacadan kaçar.

  • Kül ürkünçe köz ürse yik (I. 337)

Küle üflemektense, köze üflemek yeğdir.

  • Kümüş küñe ursa altun ayakın kelir (I. 165)

Gümüş güneş altına bırakılsa, altın ayağıyla gelir.

  • Künde irük yok, beğde kıyık yok (I. 70)

Güneşde gedik yokdur, beyde caymak yokdur.

  • Küñe baksa köz kamar (I. 340)

Güneşe bakan göz kamaşır.

  • Küniniñ küline tegü yağı (III. 237)

Kuma kumanın külüne dahi düşmandır.

  • Küzegü uzun bolsa el iğ köymes (I. 448)

Küskü (ateş kuskusu) uzun olursa el yanmaz.

  • Kuz keliği yazın (yayın) bilgürer (belgülüğ) (II. 172) (III. 160)

Güzün gelişi yazdan bellidir.

  • Muş oglı muyabu togar (II. 14)

Kedi yavrusu miyavlayarak doğar

  • Muş yakrıka tegişmes, ayur kişi neñi yaraşmas (II. 105)

Kedi asılı yağa (kavurmaya) erişemez, gevezenin malı kişiye yaramaz.

  • Neçeme obrak keyük erse, yagmurka yarar (III. 38)

Nice eski giyim olsa yine de yağmurda işe yarar.

  • Nece munduz erse eş eygü, nece eğri erse yol eygü (I. 458)

Ne kadar aptal olsa da eş iyidir, ne kadar eğri, uzun olsa da yol iyidir.

  • Nece yitik biçek erse Öz sapın yonumas (I. 384)

Bıçak ne kadar keskin olursa olsun, kendi sapını yontamaz.

  • Oglak yiliksiz, oglan biliksiz (I. 119)

Oğlak iliksiz, çocuk bilgisiz olur.

  • Oglan biligsiz (I. 386)

Çocuk bilgisiz olur.

  • Oglan ışı ış bolmas, oglak müñüzi sap bolmas (III. 145)

Çocuk işi iş olmaz, oğlak boynuzu sap olmaz.

  • Oglan suv töker uluğ yanı sınur (II. 19)

Oğlan su döker, büyüğün bir yanı kırılır.

  • Oprak yasıkdın tozlug ya çıkar (III. 16)

Eskimiş, kullanılmayan yay kabından tozlu yay çıkar.

  • Ortak erden artuk almaş (I. 99)

Ortak ortağından fazla almaz.

  • Otağka öpkelep süğe sözlemedük (III. 208)

Çadıra kızıp, askerle konuşmaz.

  • Ot tese ağız köymes (I. 43)

Ateş demekle ağız yanmaz.

  • Ot tütünsüz bolmas, yiğit yazuksuz bolmas (I. 400) (III. 16)

Ateş dumansız olmaz, genç kişi günahsız olmaz.

  • Otuğ odhguç birle öçürmes (I. 177)

Ateş alev ile söndürülmez.

  • Öd keçer kişi tuymas, yalñuk oglı meñgü kalmas (I. 44)

Zaman geçer kişi duymaz, insan oğlu ebedî kalmaz.

  • Ödlek karıtmışka boyug talkımas (II. 304)

Zamanın yaşlandırdığı kişiye boya ayıp sayılmaz.

  • Ögüñüçi üminde artarur (I. 203)

Öğünen kişi iç donunu pisletir.

  • Öküş sebinç bolsa katıg oksunur (III. 373)

Çok sevinen, pek pişman olur.

  • Öküz ayakı bolgınça buzagu başı bolsa yêğ (I. 59)

Öküz ayağı olmakdansa, buzağı başı olmak yeğdir.

  • Öldeçi sıçgan muş taşakın (taşakı) kaşır (III. 267) (I. 438)

Eceli gelen sıçan kedinin husyelerini kaşır.

  • Ötlüğ yinçü yerde kalmas (III. 30)

Delikli inci yerde kalmaz.

  • Öz köz ir kışlag (I. 464)

Kışlığını kendi gözünle seç.

  • Sabanda sandırış bolsa örtgünde irteş bolmas (I. 402) (II. 214) (III.416)

Saban zamanı sürtüşme olursa, harman zamanında dövüş olmaz.

  • Sabın sagrakka tegir (I. 471)

Sözle, tatlı dille sürâhiye erişilir.

  • Saçratgudın korkmış kuş kırk yıl ayrı yıgaç üze konmas (II. 331)

Tuzakdan korkmuş kuş kırk yıl çatal ağaç üstüne konmaz.

  • Sakak bıçar, sakal okşar (I. 282)

Çene keser, sakal okşar.

  • Sakak okşar, sakal bıçar (II. 286)

Çene okşar, sakal keser.

  • Sart azukı arıg bolsa yolda yer (I. 342)

Tüccarın malı temiz olsa yolda kendisi yer.

  • Sartnıñ azığı arıg bolsa yol üze yer (I. 66)

Tüccarın malı temiz olsa yol üzerinde kendisi yer.

  • Sınamasa arsıkar, sakınmasa utsukar (I. 242)

Sınamayan aldanır, sakınmayan yutulur.

  • Soğuşup uruşur, otra ton titişür (II. 89)

Soğuşup vuruşulur, arada elbise yırtılır.

  • Söğüt süliñe kayıñ kasıña (I. 356) (III. 134)

Söğütde tazelik, kayında sertlik vardır.

  • Sözğe süçünse bulun barır (II. 150)

Lâfa dalan tutsak olur.

  • Sub içürmesge süt ber (I. 218)

Su içirmeyene süt ver.

  • Sub körmekinçe etük tartma (III. 426)

Suyu körmeyince etek toplama.

  • Subuzganda ev bolmas, topurganda av bolmas (I. 516)[4]

Eski mezarlıkta ev olmaz, gevşek topraklı yerde av olmaz.

  • Sundılaç ışı ermes örtkün tepmek (I. 526)

Harman tepmek çayır kuşunun (serçe) işi değildir.

  • Süsegen uyka Tenğri münğüz bermes (III. 364)

Süsegen öküze Tanrı boynuz vermez.

  • Tavgaç Kannınğ turkusı telim tenğlemedhip bıçmas (I. 427)[5]

Çin hakanının ipeği çokdur ama denk getirmedikçe biçmez.

  • Tagığ ukrukın egmes, tenğizni kaygıkın bügmes (I. 100)

Dağ kement ile eğilmez, denizin önü kayıkla kesilmez.

  • Tag tagka kabuşmas, kişi kişiğe kabuşur (II. 103) (III. 153)

Dağ dağa kavuşmaz, kişi kişiye kavuşur.

  • Tamu kapugın açar tabar (III. 234)

Cehennemin kapısını açan maldır.

  • Tapug taş yarar, taş başıg yarar (III. 58)

Emir taşı yarar, taş başı yarar,

  • Taşıg ısrumasa öpmiş kerek (I. 163)

Taşı ısıramayanın öpmesi gerekir.

  • Tatıg közre tikeniğ tüpre (II. 280)

Farslı'ya dikkat et, dikeni kökünden sök.

  • Tatsız Türk bolmas, başsız börk bolmas (I. 349) (II. 281)[6]

Fars'sız Türk olmaz, başsız serpuş olmaz.

  • Tayak bile taymas, tanuk sözün bütmes (III. 166)

Baston ile kayılmaz, şahit sözüne inanılmaz.

  • Tay atatsa at tınur, oğul ereyse ata tınur (I. 206)

Tay atlaşınca at dinlenir, oğul erginleşince babası dinlenir.

  • Taygan yügrügin (yügürgenni) tilkü sebmes (III. 175) (II. 15)

Tazının hızlı koşanını tilki sevmez.

  • Taz at taparçı bolmas (III. 149)

Alacalı at yük taşıyamaz.

  • Taz keliği börkçige (I. 26) (II. 41)

Kelin, börksüzün geleceği yer börkçüdür.

  • Tebey bedük erse mayakı bedük ermes (III. 168)

Deve büyük ise, tersi, dışkısı büyük olmaz.

  • Tebey münüp koy ara yaşmas (III. 60)

Deveye binip koyun sürüsü içinde saklanılmaz.

  • Tebi silkinse eşekke yük çıkar (II. 246)

Deve silkinse eşeğe yük çıkar.

  • Tebi yük kötürse, kamıç yeme kötürür (II. 75)

Yük götüren deve, kaşığı da haydi haydi götürür.

  • Tegirmende togmış sıçgan kök kökregiñe korkmas (III. 282)

Değirmende doğmuş sıçan gök gürlemesinden korkmaz.

  • Tegme kişi öz bolmas, yat yaguk tuz bolmas (I. 433)

Her kişi kendin gibi olmaz, yad kişi, hısımla müsâvî olmaz.

  • Telim sözüğ uksa bolmas, yalım kaya yıksa bolmas (III. 20)

Çok söz anlaşılmaz, yalçın kaya yıkılmaz.

  • Teñsizde tegirmen turgursa, yaragsızda yar bolmas (II. 355)

Uygun olmayan yerde değirmen yapan yararsız ark yapar.

  • Teşük subda belgürer (I. 387)

Deşik, yarık, delik, suda su ile belli olur.

  • Tezek karda yatmas, eygü ısız katmas (I. 386)

Tezek karda yatmaz, iyilik kötülüğe katılmaz.

  • Tılın tergiğe tegir (I. 429)

Tatlı dil ile sofraya erişilir.

  • Tılın tügmişni tısın yazmas (II. 20)

Dil ile bağlanan diş ile çözülemez.

  • Tikmeğinçe önmes, tilemegince bulmas (II. 20)

Dikmeyince bitmez, dilemeyen bulamaz.

  • Tilkü öz yinige (İnğe) ürse uyuz bolur (III. 5) (I. 54)

Tilki kendi inine karşı ürüse uyuz olur.

  • Tiriğ esen bolsa tañ öküş korur (I. 62)

Kişi esen yaşasa şaşılacak çok şey görür.

  • Tokum yüzüp kuyrukta biçek sıma (I. 473)

Deriyi yüzüp kuyrukda bıçağı kırma.

  • Tolum anutsa kulun bulur, tolum unutsa bulun bolur (I. 215)

Silâhını hazır eden at da bulur, silâhını unutsa tutsak olur.

  • Toyın tapugsak Tenğri sepinçsiz (III. 377)

Şaman tapınsa da Tanrı memnun olmaz.

  • Tünle bulıt örtense evlûk urı keldürmişçe bolur, Tanğda bulıt örtense evge yağı kirmişçe bolur (I. 251)[7]

Akşam üstü bulut kızarırsa kadın, erkek çocuk doğurmuş gibi olur, Tan vakti bulut kızarırsa eve düşman girmiş gibi olur.

  • Tünle yorub kunduz sebnür, kiçikde eplenip ulgayu sebnür (III. 87)

Geceyle yola çıkan gündüzün sevinir, küçükken evlenen yaşlanınca sevinir.

  • Tütün kopursa işlenür (II. 72)

Dumanı kaldıran islenir.

  • Tütüşmeginçe tüzülmes, tüpirmeğinçe açılmas (II. 71)

Dövüş olmayınca düzen düzülmez, tipi olmayınca hava açılmaz.

  • Tuzun birle uruş, utun birle tireşme (üsterme) (I.414) (I.221)

Yumuşak başlı kişi ile vuruş alçak kişi ile iddialaşma, direşme.

  • Ula bolsa yol azmas, bilig bolsa söz yazmas (I. 92)

İşâret olsa yol şaşırılmaz, bilgi olsa söz uzamaz, yayılmaz,

  • Ulugnı uluglasa kut bulur (I. 304)

Ulu kişiyi ululayan, devlet bulur.

  • Uluk yağırı ogulka kalır (I. 68)

Atın omuz başındaki yara oğula kalır.

  • Uma kelse kut kelir (I. 92)

Konuk gelirse devlet gelir.

  • Umayka tapınsa oğul bolur (I. 123)[8]

Şevkat meleğine yakaranın çocuğu olur?

  • Usukmışa sakıg kamug sub korunur (I. 191)

Susamışa serab bütün su görünür.

  • Us üşgürse ölür (I. 228)[9]

Kukumav kuşu kişiye karşı öterse o kişi ölür.

  • Uygur yıgaç uzun kes, temür kısga kes (II. 11)

Ey Uygur, ağacı uzun kes, demiri kısa kes.

  • Üri kopsa oguş alkışur, yağı kelse imrem tepreşür (I. 87)

Gürültü kopsa hısım, akraba koşuşur, düşman gelse halk debreşir, yer yerinden oynar.

  • Yavlak tıllığ beğden kerü yalnğus tul yêğ (III. 44)

Kötü dilli beyden yalnız dul kadın yeğdir.

  • Yagıñ erse kerek yundakı tegir (doğmaz oyın 15i)

Düşmanın hücum edip gitse bile atının fışkısı kalır.

  • Yağını aşaklasa başka çıkar (I. 305)

Düşman küçümsenirse başa çıkar.

  • Yakadakı yalga galı eliğdeki ıçgınur (I. 253) (III. 307)

Yakandakini yalarken elindeki gider.

  • Yalksa yeme yağ eyğü, köyse yeme kün eyğü (III. 435)

Bıksa bile yağ iyi, yaksa bile gün iyidir.

  • Yalñuk meñgü tirilmez, sınka kirüb kirü yanmas (III. 64)

Kişi ebediyen diri kalmaz, mezara giren geri dönmez.

  • Yalñuk oglı munsuz bolmas (III. 141)

Kişi oğlu dertsiz olmaz.

  • Yalñuk oglı yokayur eyğü atı kalır (III. 384)

Kişi oğlu yok olur, ölür, iyi ise adı kalır.

  • Yalñuk ürülmüş kap ol, ağzı yazlıp alkınur (I. 195)

Kişi şişirilmiş tulum gibidir, ağzı açılınca söner.

  • Yalñus kaz ötmes (III. 384)

Yalnız kaz ötmez.

  • Yarın bulgansa el bulganır (III. 21)[10]

Kürek kemiği karmaşık olursa, yurt da karışır.

  • Yaş ot köymes, yalapar ölmes (III. 47)

Yaş ot yanmaz, elçi ölmez, öldürülmez.

  • Yatnınğ yağlığ tiküsinden, öznünğ kanlığ yudhruk yêğ (III. 43)

Elin yağlı lokmasından, kendinin kanlı yumruğu yeğdir.

  • Yayag atı çaruk, küçi azuk (I. 381)

Yayanın atı çarık, gücü azıkdır.

  • Yazıda böri ulısa ebde it bağrı tartışur (III. 255)

Düzlükde kurt ulusa, evde itin bağrı sızlar.

  • Yazıdakı süvlin edhergeli, evdeki takagu uçgınma (I. 447)

Kırdaki sülünü ararken, evdeki tavuğu kaçırma.

  • Yazın katıglansa kışın sebnür (III. 159)

Yazın katık yapan, kışın sevinir.

  • Yazmas atım bolmas, yañılmas bilge bolmas (III. 59)

Şaşmaz ok olmaz, yanılmadık bilgin olmaz.

  • Yazmas atım yağmur, yañılmas bilge yañku (III. 379)

Şaşmaz ok yağmur, yanılmaz bilgin yankıdır.

  • Yer basrukı tag, budun basrukı beğ (I. 466)

Yerin baskısı dağ, milletin baskısı beğdir.

  • Yıgaç uçuña yel tegir, körklüg kişiğe söz kelir (I. 319)

Ağaç ucuna yel değer, değerli kişiye söz gelir.

  • Yılan kendü eğrisin bilmes, tebi boynın eğri ter (I. 127)

Yılan kendi eğriliğini bilmez, deveye boynun eğri der.

  • Yılan yarpuzdın kaçar, kanca barsa yarpuz utru kelür (III. 39)

Yılan, yılan sıçanından kaçar. Nereye kaçsa yılan sıçanı karşısına dikilir, gelir.

  • Yıparlıg kesürgüdin yıpar kitse yiyi kalır (III. 48)

Amber kabından amber gitse de koşusu kalır.

  • Yırak yer sabin arkış keldürür (I. 97)

Uzak yerin haberini kervan getirir.

  • Yitükliğ anası koyun açar (III. 18)

Kaybettiği nesneyi anasının koynunda arar.

  • Yogurkanda artuk ayak kösülse üşiyür (II. 137)

Ayak yorgandan dışarıya uzatılırsa üşür.

  • Yunt başın yularlab keñeldi (III. 9)

At başını daima yularlayıp tedbir al.

  • Yunt kazısı yağ (III. 223)

Yağın iyisi atın karnından çıkan yağdır.

  • Yurt kiçük bolsa angut bedük ur (I. 93)

Delik küçük olsa da tapayı (yamayı) büyük vur.

  • Yüpüşlüğ kelin keyeküni yapaş bulur (III. 11)

Yüz görümlülüğü çok olan gelin; güveyiyi yavaş, yumuşak bulur.

  • Yüzge körme erdem tile (II. 6) (III. 143)

Kişide yüz güzelliği değil fazilet ara, dile.

Notlar

[düzenle]

Şablon:Reflist

Açıklamalar

[düzenle]

Bazı ata sözlerinde "ñ" hecesi "nğ" hecesi yerine kullanılmıştır. ñ, hecesi eski yazımızda sağır kef diye adlandırılan ve genizden gelen harf nğ biçiminde yazılırdı.

Ayrıca Bakınız

[düzenle]

Kâşgarlı Mahmud

  1. ↑ Andız, dağlarda yetişen ve kökü atın karın ağrısına iyi gelen bir bitkidir.
  2. ↑ Bu sav, bir yerde toplanan ve birisinin çıkması gereken iki başbuğ veya iki bey için söylenir.
  3. ↑ Ağaçların en kötüsüne " اَزغاَن azgan " denir; gül gibi sarı, beyaz çiçekleri olan bir ağaççıktır; küpe gibi kırmızı meyvaları olur; ..... İnsanların en kötüsü de Barsganlılardır; çünkü onların huyu kötüdür, pinti kişilerdir.
  4. ↑ Maşatlık, müslüman olmıyanların mezarlığı.
  5. ↑ Tavgaç: Maçin, yukarı (doğu) Çin.
  6. ↑ Bu sözdeki "Tat" "Farslılar, Acemler" murad edilmiştir.
  7. ↑ Türkler, sabahleyin bulutun kızarmasıni uğur saymazlar.
  8. ↑ Kaşgârlı, "kadınlar bunu uğur sayarlar” diyerek eski inanışa da işaret etmiştir (bk. A. İnan “Umay ilahesi hakkında” Türkiyat II, 1926; Makaleler ve İncelemeler 1968 s.397-399).
  9. ↑ Kerkes kuşu bir adamın yüzüne doğru ıslık çalarsa uğur sayılmaz; bu, ölüme işarettir.
  10. ↑ Eski Türkler hayvanın kürek kemiğine bakarak fal açarlarmış. Kürek kemiğinde gördükleri şeylerden bir takım hükümler çıkarırlarmış.