Türkiye Hükümeti Tarafından Sunulan Montrö Boğazlar Sözleşmesi Tasarısı

Bulgaristan, Britanya İmparatorluğu, Fransa, Yunanistan, İtalya, Japonya, Türkiye, S.S.C.B. ve Yugoslavya, Boğazlar umumi tabiriyle anılan Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve Karadeniz Boğazından geçişi ve oralarda seyrisefain, beynelmilel ticaret menfaatlerini, Türkiyenin emniyeti çerçevesi dahilinde vikaye edecek tarzda, tanzim eylemek arzusu ile mütehassis oldukları cihetle münfesih ve mülga olduğunu kabul ve beyan ettikleri 23 temmuz 1923 de Lozanda münakit mukavelenamenin ikamesine karar vermişler ve bu hususta her biri kendi murahhasları olmak üzere murahhasların isimlerini tayin eylemişlerdir. Müşarünileyhim usulüne muvafık ve muteber görülen salahiyetnamelerini ibrazdan sonra aşağıdaki hükümleri kararlaştırmışlardır:

Madde 1
Bundan böyle ticaret ve harp gemilerinin Boğazlardan geçişi ve oralarda seyrüseferi işbu mukavelename hükümleri dairesinde tanzim edilecektir.

Kısım 1: Hastane gemileri, yatlar ve balıkçı gemileri de dahil olduğu halde ticaret gemileri.

Madde 2

Sulh zamanında, sancak ve yük ne olursa olsun, hastane gemileri, yatlar ve balıkçı gemileri de dahil olduğu halde, ticaret gemileri, sihhiye, kılavuzluk, fener, romörkör, ve saire gibi ifa edilen hizmetlere taalluk edenler mahfuz kalmak üzere, hiçbir guna muamele, resim veya mükellefiyete tabi olmaksızın gece gündüz tam bir seyrisefain ve geçiş serbestisinden istifade edeceklerdir.
Yukarıda bahsolunan hizmetlere müteallik rüsumun cibayetini teshil için, Boğazlardan geçen ticaret gemileri Türkiye hükümeti tarafından gösterilen mevkilere isimlerini, tabiiyetlerini, tonajlarını ve gidecekleri yeri bildireceklerdir.

Madde 3
Harp zamanında Türkiye bitaraf kaldığı taktirde, evvelki maddede zikredilen hastane gemileri, yatlar, ve balıkçı gemileri de dahil olduğu halde ticaret gemileri ayni şartlar dahilinde, Boğazlardan geçişten istifade edeceklerdir.

Bununlar beraber şurası mukarrerdir ki, bu geçiş serbestisi, Milletler Cemiyeti azası sıfatiyle Türkiye için misaktan mütevellit taahhütler ile mukayyed olacaktır.

Madde 4
Harp zamanında Türkiye muharip olduğu taktirde, hiçbir suretle düşmana yardımda bulunmamaları şartile, bitaraf ticaret gemilerine geçiş serbestisi tanınacaktır.

Boğazlardan geçiş, taleb üzerine, Türkiye tarafından gösterilecek yoldan gündüz vukubulacaktır.

Madde 5
Hastane gemileri, yatlar, ve balıkçı gemileri de dahil olduğu halde Boğazlara girecek ticaret gemileri, beynelmilel sıhhi ahkam çerçevesi dahilinde ve bu hususta Türkiye tarafından ittihaz olunmuş mukarrerata tevfikan sıhhi kontrola tabi olacaklardır. Bununla beraber bu kontrol günün her saatinde ve bu gemilerin seyrüseferinde bir teehhürü mucip olmayacak surette icra edilecektir.

Kısım 2: Harp gemileri ve Muavin Gemiler

Madde 6
Sulh zamanında denizaltı gemileri müstesna, harp gemileri ve muavin gemiler, sancak ne olursa olsun, hiçbir guna resim veya mükellefiyete tabi tutulmaksızın ve aşağıdaki şartlar dahilinde gündüz geçiş serbestisine – şurası mukarrerdir ki bu geçiş serbestisi, yukarıda zikrolunan yabancı gemiler tarafından yapılacak nezaket ziyaretleri halinde münhasırdır.- malik olacaklardır.

a – Harp sefinelerile muavin gemilerin geçişi için, bunların, gideceği yer, nevi ve adedi tasrih edilmek şartiyle ve diplomasi tarikiyle bir ay evvelinden Türkiyeye malumat verilecektir.
Bu ihbar kastolunan cüz’tamın geçişi esnasında süvari, tevakkufa mecbur olmaksızın, kumandası altında bulunan sefainin hakiki teşekkülü ile buna müteallik mütemmim malumatı Çanakkale ve Karadeniz Boğazları medhalinde bir işaret istasyonuna tebliğ edecektir.

b – Karadenize sahildar olmıyan her devlet hazim mecmuu 14.000 tonilatoyu ve bir kruvazör ile iki torpidodan mürekkeb bir bahri cüzütamı tecavüz etmemek üzere harb sefinelerini, işbu muahededeki şartlar dahilinde boğazlardan geçirebilecektir.
Aynı zamanda bu 14 bin ton, boğazlarda bulunabilecek olan ecnebi harb gemileri için kabul olunan azami tonajı gösterir.
Bununla beraber, Türk filosu Marmara üssübahrisinden gaybubet etmiş veya 10 000 tonu mütecaviz gemilerden biri muvakkaten faaliyetten çekilmiş bulunursa, yukarda zikredilen cüzütam ancak iki defada geçebilecektir.
Bu takdirde, şayed cüzitam mecmuu hacminin nısfına faik ise mezkur gemi geçişi yalnız başına yapmaya mecbur olacaktır.

c – Karadenizde, bu denize sahildar olmıyan devletlere mensub harb sefainin hacmi mecmuu 28.000 tonu tecavüz edemiyecektir.

d – b. Fıkrasında derpiş edilen bahri cüzitamın teşekkülü başka tarzda olabilir, ancak boğazlardan geçiş ve Karadenize giriş için musarrah olan azami tonajların bu yüzden hiçbir tadilata uğramaması şarttır.

e – Karadenize sahildar olmıyan devletlere mensub olup bu denize gitmek üzere boğazlardan geçmiş harb gemileri azami on beş günlük bir müddet zarfında mezkur denizi terketmeye mecbur tutulacaktır.

f – Boğazlardan geçen harb gemileri, hamil bulunabilecekleri havai merakibi, hiçbir suretle, istimal edemiyeceklerdir.

g – Boğazlardan transit halinde geçen harb sefineleri basarat veya arızai bahriye ahvalı müstesna olmak şartiyle, hiçbir halde geçişlerini yapmak için lazım olan zamandan fazla bir müddet boğazlarda tavakkuf etmiyeceklerdir.

h – İşbu maddenin a, b, d, f, g, fıkralarında münderiç hükümler kezalik Karadenize sahildar devletlere mensub olup Akdenize azimet etmekte olan harb gemileri hakkında da tatbik olunacaktır.

-Bununla beraber böylece Akdenize gönderilmiş olan sefain mecmuu b. Fıkrasında derpiş kılınan kuvvet haddine aid mürur nizamatına ve a. Fıkrasının ikinci alineasında zikrolunan işaretlere aid hükümlere riayet etmek şartiyle Karadenize dönebileceklerdir.

-Şurası mukarrerdir ki Karadenize sahildar devletlerden biei, tonajı boğazlardan geçiş için kabul olunan azamı hadden yüksek ve 25 bin tona kadar varan, mevcud filosuna mensub bir harb gemisini boğazlardan geçirmek isterse bu geçiş aşağıdaki şartlara muallak olacaktır: Türkiyenin müsaadei evveliyesi alınacak ve gemi geçişi tekbaşına yapacaktır.

Madde 7
-Harb zamanında, Türkiye bitaraf kaldığı takdirde, harb sefineleri ve muavin gemiler evvelki madde de musarrah olan şartlar dairesine boğazlardan serbest geçişten istifade edeceklerdir.
-Boğazlarda bir güna zabtü müsaadereye tevessül etmek, muayene hakkı istimal eylemek veya diğer her hangi bir hasmane harekette bulunmak muhariblerin harb sefinelerine memnu olacaktır.
-Bununla beraber şurası mukarrerdir ki bu maddenin birinci alineasında mezkur geçiş serbestisi, milletler cemiyeti azası sıfatiyle Türkiye için pakttan mütevellid teahhüdlerle mukayyed olacaktır.

Madde 8 -Harb zamanında Türkiye, muharib olduğu takdirde, harb sefineleri ve muavin gemilerin geçmesi 6ncı maddedeki hükümler nazarı itibare alınmıyarak, Türkiyenin müsadei mahsuruna muallaktır.

Madde 9 -Türkiye kendisinin harb tehdidine maruz bulunduğunu his ettiği takdirde, milletler cemiyetini muktezasının ifası için haberdab ve mumzi devletleri malumattar ederek işbu mukavelenamenin 8inci maddedeki hükümlerini tatbik etmek hakkını haizdir.

Madde 10 -İçinde veba, kolera, sarı humma, lekeli humma ve kızamık vukuatı zuhur eden ve yahud yedi gündenberi zuhur etmiş olan harb gemileri ve keza bulaşık bir limanı beş kerre 24 saatten daha az bir zamandan beri terketmiş bulunan gemiler boğazları karantina altında geçmeğe ve boğazların bulaştırılmasına hiçbir mahal bırakmamak için iktiza eden vaki tedbirleri gemi ve saiti ile almağa mecbur olacaklardır.

Kısım 3: Sivil ve askeri uçaklar

Madde 11 -Sivil ve askeri uçaklar boğazların üstünde uçamazlar. Bunların Akdeniz ile Karadeniz arasında geçişleri Türkiye’de havai seyrisefere aid nizamata tevfikan kendilerine gösterilecek bir yoldan temin edilecektir.

Kısım 4

Madde 12 – İşbu mukavele ahkamı, bu mukavele ile tasrih ve tayin edilen mıntıkalar üzerinde Türkiyenin hakimiyetine halel iras edecek şekilde tevsi ve tefsir edilemez.

Kısım 5

Madde 13

– 24 Temmuzu 1923 de Lozanda imza edilen boğazların tabi olacağı usule dair mukavelename hükümlerini fesih ve ilga eden ve onların yerine kaim olan işbu mukavelename tasdik edilecek ve tasdiknameler mümkün olduğu kadar çabuk Paris’e Fransa cumuriyeti arşivlerine tevdi kılınacaktır.
-Bu mukavelename imzası tarihinde meriyete girecektir.
-Bu mukavelename 15 sene müddetle cari olacaktır.
-Türkiye ve işbu mukavelenamenin diğer akitleri, Türkiyenin muvafakatiyle ve akit taraflara üç ay evvelinden haber vermek şartiyle, imza tarihinden itibaren geçen her beş senelik devrenin hitamında, işbu mukavelenamede faydalı görecekleri her güna tadilatı teklif etmek hakkını haiz olacaktır.

Genel kaynakça

• Kurun, 23 Haziran 1936, s. 4.
• Son Posta, 23 Haziran 1936, s. 10.
• Ulus, 23 Haziran 1936, s. 6.
• Tan, 23 Haziran 1936, s. 7