78
Efes kenti
Efes; önceden Ayasoluk üzerinde yer alırken, İskender'den sonra Bülbül dağı ile Panayır dağı arasındaki vadiye yerleşmiştir. Düzenli bir kent Şeması göstermez (Şekil 3.29). Efes kentinin bu bölüm altında ele alınmasının nedeni, bazı dönemlerde, kentin bazı bölgelerinde ızgara planın uygulanmış olduğuna dair görüşler bulunmasıdır.
Bu görüşlerden birincisi, Efes kentinde bulunan ünlü Artemis Tapınağı'nın çevresindeki yerleşimin ızgara planlı olduğu şeklindedir. Konuyla ilgili olarak, ana kaynak olan Bammer (1961-1963)'a ulaşılamamıştır. Bu nedenle, konuyla ilgili olarak, Aktüre (2003)'de yer alan bilgiler kullanılmıştır. Artemis Tapınağı'nın etrafındaki yerleşmenin, Batı Anadolu'nun ilk ızgara plan örneği olduğu varsayılmaktadır. Izgara planın Artemis Tapınağı'nın yönünde bir gelişme gösterdiği, yapı adalarının yaklaşık 80 m x 40 m boyutunda olduğu düşünülmektedir. Söz konusu planlamanın, Kroios'un bu bölgeyi M.Ö. 560 yıllarında egemenliği altına almasından sonra uygulandığı ve daha sonra Milet kenti için de örnek olduğu tahmin edilmektedir [Aktüre, 2003] (Şekil 3.27).
İkinci görüş ise, alüvyonların limanı doldurması yüzünden oluşan bataklık sorunu ve savunma zafiyeti nedenleriyle, Bülbül dağının alt yamaçları ile. Panayır dağının güneyinde ve batısında kentin yeniden kurulması sırasında uygulanan planın, ızgara plan olduğudur. Ana caddelerin kesiştiği noktada bulunan devlet agorası ile ticaret agorası, ızgara planı çapraz kesen bir cadde ile bağlanmaktadır. Bu bölümde uygulanan ızgara plan, şehrin dışında kalan Artemis Tapınağı ile aynı doğrultuda oluşturulmuştur. Tapınakla kurulan bu ilişkinin dinsel bir nedene bağlı olabileceği düşünülmektedir [Akarca, 1987] (Şekil 3.28). Izgara planın yönlenişi her iki görüşte yer alan yerleşimlerde aynı doğrultuda yer almaktadır. Bu durum, Efes kentinde Artemis Tapınağı'nın oldukça önemli olduğunu düşündürmektedir.
