Cumhuriyet Dönemi Yerel Bankacılık Teşebbüsleri: Efesbank
Güneş TOLON
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İktisat Bölümü
Lisans Öğrencisi
ÖZET
29 Ekim 1923 tarihinde cumhuriyetin ilanının ardından genç Türkiye Cumhuriyeti savaşın sebep olduğu maddi ve manevi yaraları sarmayı amaçladı. Uluslararası arenada tanınırlık sağlamaya başlayan Türkiye, tam bağımsızlığını diğer devletlere karşı ispat etmeye başladı. Ülkenin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün ekonomik alanda öncelediği tam bağımsızlık ilkesi, ülkenin finans kuruluşlarının teşekkülünü ve gelişmesini sağladı. 1924 yılında Atatürk tarafından, milli bir banka oluşturmak amacıyla İş Bankası kuruldu. Milli bankacılık ilkesi ülke genelinde benimsendi, savaşın yarattığı tahribatın onarılması ve şehirlerin yeniden kurulmasının finanse edilmesi amaçlandı. Bu dönemde yerel banka kurma girişimleri başladı, Anadolu'nun birçok şehrinde esnaf, tüccar ve çiftçilerin işbirliği ile şehir merkezinde yer alan, tek şubeye sahip yerel bankalar kuruldu. 1933 yılında Zonguldak'ın ilk yerel ve özel bankası Şefik Kamil Bey tarafından Yardım Bankası adı verilerek kuruldu. Şefik Kamil Bey, teminat mektubu alma konusunda yaşadığı güçlükler sebebiyle bankayı kurmaya karar verdi. 1934 yılında Soyadı Kanunu'nun çıkmasının ardından antik kentlere olan özel ilgisi sebebiyle Efes soyadını seçti ve bu bağlamda bankasının ismi de Efesbank olarak değişti. 1972 yılında dağılma sürecine giren şirket, 1980 yılında Banker Kastelli ve Işıklar Holding tarafından satın alınmak istendi ancak başarılı olunamamasını takiben banka kapandı.
Anahtar kelimeler: Bankacılık, kalkınma, iktisat, ticaret
Tarihçe: 1899 yılında Karadeniz Ereğli'de doğan Şefik Kamil, lise mezuniyetinin ardından ticarete atılmıştır. Maden ocaklarında ve inşaat alanında çalışmış, fırıncılık dahi yapmıştır. Çalışma hayatında bankalardan teminat mektubu alma hususunda sorunlar yaşamış ve bu sorunları çözmek için kendi bankasını kurmuştur. Savaştan çıkan, iktisadi teşebbüslerle büyüyen Türkiye'nin illerinde ortaya çıkan yerel banka kurma girişimleri böylece Zonguldak'a da sıçramış, ilin iktisadi kalkınmasına katkıda bulunmuştur. Şefik Kamil Efes, işbu girişimini Hürriyet Gazetesine 4 Aralık 1986 tarihinde verdiği demeçle "Bankaya kızdım, banka kurdum.” diyerek tasvir etmiştir. Yardım Bankası olarak kurulan bankanın adı, 1934 tarihli Soyadı Kanunu'nun ardından Efesbank olarak değiştirilmiştir, Şefik Kamil Efes; Efes soyadını İzmir'de bulunan ve bankacılık tarihinde önemli bir yeri olan Artemis Tapınağına atıf olarak almıştır. Şefik Kamil Efes, Efesbank'ı bir ikraz bankası olarak kurmuştur, daha sonra banka kâr edememeye başlayınca önce çalışan personel sayısı azaltılmış, daha sonra ise tasfiye sürecine geçilmiştir. Banker Kastelli ve Işıklar Holding her ne kadar bankayı satın alma arzularını Şefik Kamil Bey'e iletmişseler de, istenilen ücret kendilerine fazla gelmiş ve satın almaktan vazgeçmişlerdir. 1972'den sonra emekli olan Şefik Kamil Bey, Zonguldak'ta yaşamaya devam etmiş ve 1988 yılında vefat etmiştir. (Yüce, 2023)
Müteahhitlik dönemi eleştirileri: Şefik Kamil Efes, müteahhitlik yaptığı dönemde Tokat'ta inşa ettiği Halkevi binasının 1939 Erzincan Depremi'nin ardından yıkılması sebebiyle çokça tenkit edilmiştir. İstiklal Mahkemesi üyeliği, müddeiumumilik, müsteşarlık ve milletvekilliği görevlerinde bulunmuş Necip Ali Küçüka tarafından halkevinin yıkılması ancak kerpiç binaların yıkılmaması argümanlarıyla öne çıkan bir yazı Ulus Gazetesinde yayımlanmıştır. Yayımlanan yazının ardından gazetede çıkan yayına karşı bir cevap layihası müteahhit Şefik Kamil Efes tarafından gazeteye gönderilmiş olup bu yazıda denetimin Nafia Bakanlığı tarafından yapıldığını ve onaylandığını, inşaatta kusur bulunmadığını, ödemelerin geciktirildiğini, alacağının kaldığını söylemiştir. Betonarme binaların yıkılıp neden kerpiçten yapılan binaların yıkılmadığı sualinin bilim ve mütehassıslarca cevaplanabileceğini de ifade etmiştir. Tokat Muhasebe Müdürlüğü de ödemelerin yapıldığını, borç kalmadığını ve kusur hususunda teknik raporu beklediklerini ifade eden bir yazıyı cevaba cevap olarak gazeteye göndermişlerdir. (Üzen, 2010) Ailesine ilişkin bilgiler: Şefik Kamil Efes'in ailesi Zonguldak'ın ileri gelen ailelerinden olup Türkiye'nin finans ve bürokrasi tarihinde önemli yer edinmiş bireyler yetiştirmiştir. Efes ailesinin mensuplarının çoğunluğu Efes soyadını almayı tercih etse de bazı aile bireyleri Aliimamoğlu soyadını almışlardır. Şefik Kamil Efes'in dedesi Hüseyin Kâmil Efendi ve babası Tevfik Efes Osmanlı İmparatorluğu döneminde kadılık görevinde bulunmuşlardır. Büyük dedelerinin II. Mahmud devrinde görev yapmış ve görevi sırasında İstanbul'dan Karadeniz Ereğli'ye kaçarak yerleşmiş bir yeniçeri ağası olduğu belirtilmektedir. Şefik Kamil Efes, Hilmiye Hanım ile evlenerek üç çocuk sahibi olmuştur. Çocuklarının ismi Yakut, Tevfik Kamil ve Gülderen'dir. Kardeşi Hüseyin Kamil Efes, Türkiye'nin muhtelif illerinde kaymakamlık ve vali muavinliği görevinde bulunmuştur. İsmet İnönü'nün başbakanlığı döneminde İhsan Sabri Çağlayangil ile birlikte yargılanmış ve ardından çıkan afla Adalet Bakanı Sahir Kurutluoğlu imzasıyla davası düşürülmüştür (TBMM, 1961).
Türkiye'nin ilk çamaşır makinesini üreten, icatlarıyla tanınan Kamil Tolon; icat ettiği müzik kutusunu Efesbank'ın sahibi Şefik Kamil Efes'e üç liraya satmış ve çalışmalarında işbu parayı sermaye olarak kullanmıştır (Tolon, 2020). Daha sonraki yıllarda Kamil Tolon'un kız kardeşi Sabiha Tolon, Hüseyin Kamil Efes ile evlenmiş ve iki erkek çocuk dünyaya getirmiştir. Hüseyin Kamil Efes'in oğlu Ersin Teoman Efes, Kamil Tolon'un en büyük kızı Abatun Tolon ile evlenmiş ve iki kız çocukları olmuştur.
Sonuç:
Şefik Kamil Efes, cumhuriyet tarihinin iktisadi bağımsızlık kazanma sürecinde Zonguldak'ın ilk yerel ve özel bankasını kurarak ülke ekonomisinin kalkınmasına fayda sağlamış ve adıyla özdeşleşmiş Efesbank ile anılacak önemli bir figürdür.
Kaynakça:
Yüce, Mustafa. “Zonguldak'ın İlk Özel Bankacısı ŞEFİK KÂMİL EFES.” HALKIN SESİ GAZETESİ-Gücünü Halktan Alan Gazete, 11 May 2023, www.halkinsesi.com.tr/zonguldakin-ilk-ozel-bankacisi-sefik-kmil-efes.
Üzen, İsmet. 1939 Erzincan Depreminin Tokat'taki Yansımaları. 1 July 2010, dergipark.org.tr/tr/pub/karadearas/issue/10069/124151.
Öztürk, Gülin. Cumhuriyetin İlk Dönemlerinde Mahalli Bir Banka: Akseki Ticaret Bankası. 2019, library.dogus.edu.tr/mvt/pdf.php?pdf=0024011&lng=.
Tolon, Güneş. Duayen Sanayici Kamil Tolon'un Yaşam Öyküsü. 2020.
Bozoklu, Derya. Atatürk Döneminde Bankacılık Sistemine Ve Gelişimine Genel Bir Bakış. 1 Mar. 2003, dergipark.org.tr/tr/pub/aamd/issue/61166/910808. Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi." Türkiye Büyük Millet Meclisi, www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/CS_/t02/c010/cs_02010055.pdf. Erişimtarihi: 17 Ekim 2025.
_portrait.png)
|
Kaynak: İstinsah edilmiş eser 
Bu çalışma isesere yazar veya telif hakkı sahibi tarafından belirtilen ancak sizi ya da eseri kullanımınızı desteklediklerini ileri sürmeyecek bir şekilde atıfta bulunulduğu sürece türevlerin serbest kullanımına, dağıtılmasına ve oluşturulmasına izin veren Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş 4.0 Yerelleştirilmemiş lisans metni lisansı altında yayımlanmıştır. |