Bursa'nın Sanayi Tarihinde Kamil Tolon
Güneş TOLON
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İktisat Bölümü
Lisans Öğrencisi
ÖZET
Osmanlı İmparatorluğu’nun, 18. yüzyılda İngiltere’de başlayan Sanayi Devrimi’nin ardından diğer ulusların gerisinde kalarak 1922 yılında saltanatın kaldırılmasıyla yıkılmasını takiben 1923 senesinde cumhuriyet kuruldu. Türkiye Cumhuriyetinin teşekkülünden önce İzmir İktisat Kongresi’nin de düzenlenmesi ile yeni rejim, iktisada ve sanayiye verdiği önemi gösterdi. Atatürk tarafından bizzat kurulan fabrikalarla ekonomik ve sınai kalkınma öncelendi. Tek parti döneminin bitmesinin ardından özel sektör desteklendi, Bursa önde gelen sanayi şehirlerinden biri haline geldi. 1948 Türkiye İktisat Kongresi’nin ardından çalışmalar ivme kazandı. Bu kongrenin iştirakçilerinden birisi olan 1912 doğumlu Kamil Tolon, ilk eşi Müeyyet Tolon’un Gökdere Caddesi’nde bulunan konağının bodrumunda ilk üretimlerini ve icatlarını gerçekleştirdi. Hukuk öğrenimi görmüş olan Tolon’un sanayileşmeye olan inancı ve azmi hiç sönmedi. Türkiye’nin ilk çamaşır ve bulaşık makineleri, biçer döverleri ve elektrik motorları, Bursa Soğanlıköy’deki sonradan büyütülen fabrikada üretildi. 1953 tarihinde makinelerin ihtira beratları Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı tarafından tescil edildi. Tolon ayrıca Fahri Batıca ile beraber çalışırken demir testere makinesi, 40 plaklık müzikçalar ve askerdeyken mayın dedektörü icat etti. 1966 yılında arkadaşları ile beraber bugün Borsa İstanbul’da işlem gören Bursa Çimento’yu kurdu, BTSO başkanlığı ve Adalet Partisi Bursa İl Başkanlığı yaptı. İtalya’dan vatandaşlık teklifi almasına rağmen ülkesine katkıda bulunmayı seçen Tolon, Bursa’nın ilk organize sanayi bölgesinin oluşumuna da katkıda bulundu. 66 yıllık yaşamında Bursa’nın kalkınmasına öncelik verdi, yüzlerce kişiye istihdam olanağı sağladı. Bugün ismi hâlâ bir bilim ve sanat merkezinde yaşatılmakta olup Bursa sanayisinin sürekliliğine sağladığı katkılarla ve başarılarıyla anılmaktadır.
Anahtar kelimeler: Sanayi, kalkınma, iktisat, makine, elektrik motoru, ticaret, icat
Antlaşması ve Baltalimanı Ticaret Antlaşması gibi uluslararası antlaşmalarla ekonomik açıdan zorlayıcı süreçler yaşamış ve ardından çöküş kaçınılmaz olmuştur. 16. yüzyılda her ne kadar kapitülasyonların diplomatik ilişkilerde yarar sağlayacağı düşünülse de koşulların değişmesiyle beraber kapitülasyonlar Osmanlı’ya zarar vermeye başlamıştır. 18. yüzyılda süresiz ve kalıcı nitelik kazanan kapitülasyonlar Osmanlı ekonomisini sarsmış ve devletin bağımsızlığına gölge düşürmüştür. Avusturya ve Rusya ile yaptığı savaşları kaybeden Osmanlı Batılı devletlere boyun eğmek durumunda kalmıştır. 18. yüzyılda Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı, toprak kayıpları yaşamış, 19. yüzyılda Baltalimanı Antlaşması ile de kapitülasyonların alanı genişletilmiştir. 1913 yılında başlayan Balkan Savaşı’nda da toprak kaybedilmiş ve devlet otoritesi sarsılmıştır. I. Dünya Savaşı’ndan da yenik ayrılan Osmanlı için yıkılış kaçınılmaz olmuştur. Ardından, 1923 yılında Gazi Mustafa Kemal Atatürk öncülüğünde kurulan Türkiye Cumhuriyeti ekonomik açıdan tam bağımsızlığı desteklemiş, devletçi politikalara ve daha sonra da özel sektörün dahil olduğu politikalara öncelik vermiştir. Yeni bir devletin teşekkülünün ardından birçok girişimci Türk ekonomisine katkı sağlamış, Türkiye’nin ekonomik darboğazdan kurtulup gelişmesine katkıda bulunmuşlardır.
Tarihçe: Osmanlı İmparatorluğu’nda siyasi ilişkilerin geliştirilmesini amaçlayan, bir başka devlete sağlanan imtiyazlar olarak tanımlanan antlaşmalara kapitülasyon ya da döneminde kullanılan adlarıyla “Muahedat-ı Atika”, “Uhud-ı Atika” veya “İmtiyazat-ı Atika” denmektedir (Temiz Dinç, 2021). Osmanlı İmparatorluğu Fatih Sultan Mehmed’in 1453 senesinde İstanbul’u fethini takiben yükselme dönemine girmiştir. Yükselme dönemindeki iktisadi ve siyasi refah seviyesi Osmanlı’nın uluslararası alandaki politikalarına tesir etmiştir. 1535 yılında yükselme dönemi padişahlarından Kanuni Sultan Süleyman tarafından Fransızlara kapitülasyonlar verilmiş, bu kapitülasyonların Fransa’ya adli, iktisadi ve siyasi ayrıcalıklar tanıması öngörülmüştür. Başta her ne kadar hükümdarların ölümlerinden sonra anlaşmaların da ilga edileceği belirtilmişse de I. Mahmud döneminde 1739 Belgrad Antlaşmasının imzalanması ile süresiz ve kalıcı bir nitelik kazanmıştır. Osmanlı Devleti’nin bu anlaşmayı imzalama sürecinde Fransa’nın etkin rol oynaması Fransızlara tanınan imtiyazın sebebi olmuştur. Osmanlı’nın Rusya ile savaşmasının ardından 1774 yılında imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile azımsanmayacak derecede toprak elden çıkarılmış, Rusya’ya da kapitülasyon vermek zorunda kalınmıştır. Osmanlı’nın ekonomisi ve siyasi nüfuzu kapitülasyonlar sebebiyle gitgide azalmış, Batılı devletlere bağımlı hale gelmiştir. Bu durumun oluşmasında Osmanlı’nın coğrafi keşiflere duyarsız kalması, bunun ardından yeni ticaret yollarının ve kıtaların bulunması sebebiyle Akdeniz’de oluşan resesyonu giderme arzusu belirleyici olmuştur (Pamuk, 2005).
1838 senesinde Büyük Britanya ile imzalanan Baltalimanı Ticaret Antlaşması Osmanlı ekonomisini ve siyasi nüfuzunu ciddi anlamda kısıtlamış, 1881 yılında Düyun-u Umumiye’nin kurulmasına zemin hazırlamıştır. Osmanlı’nın aldığı ağır yenilgiler ve diplomatik başarısızlıklar sonucunda İngiltere, Fransa, Avusturya, Almanya, İtalya ve
1900’lü yıllara girilmesinin ardından ülkede ve uluslararası arenada yaşanan siyasi gelişmeler Osmanlı’nın çöküşünü hızlandırmış, nitekim önce 1918 yılında I. Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı’nın yenilmesi ile Mondros Ateşkes Antlaşması imzalanmış, 1920 senesinde ise itilaf devletleri ile imzalanan Sevr Antlaşması ile Osmanlı fiilen çökmüştür. Saltanatın itilaf devletlerini desteklemesine rağmen Anadolu’da başlayan direniş durdurulamamış, 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi açılmış, 1922’de saltanat kaldırılmış, 29 Ekim 1923 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti kurulmuştur.
Yeni kurulan cumhuriyet, Lozan Antlaşması'nın ardından istikrarlı bir iç ve dış politika izlemiş, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün bilgi birikimi ile siyasi ve ekonomik alanda güçlenmiştir. 1923 İzmir İktisat Kongresi’nin Atatürk dönemi Türkiye ekonomisindeki etkisi büyük olmuştur. Cumhuriyet Halk Fırkası’nın devletçi bir politika izlemesiyle ülkede birçok fabrika kurulmuş ve ülke ekonomisi canlanmıştır. 1938 yılında Atatürk’ün ölümü üzerine İsmet İnönü cumhurbaşkanı seçilmiştir. 1948'de Türkiye İktisat Kongresi’nin düzenlenmesi bu dönemde de ekonomiye önem verildiğini göstermektedir. 1950 yılında Demokrat Parti’nin iktidara gelmesi ile tek parti dönemi kapanmıştır.
Celal Bayar ve Adnan Menderes’in Demokrat Parti'den cumhurbaşkanı ve başbakan seçilmelerinin ardından ülke ekonomisinde özel sektörün alanı genişletilmiş ve bu dönemde birçok girişimci ekonomik faaliyetlerde bulunmuştur. 1912 yılı İstanbul doğumlu Kamil Özdemir Tolon DP döneminde hem iktisadi hem siyasi açıdan öne çıkan bir kişilikti. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde babasının isteği nedeniyle eğitim görmüş olan Tolon, kendi kişisel ilgisi sebebiyle mühendislik alanına yöneldi. Bursa’da ilk eşi Müeyyet Tolon’un desteğiyle yaşadıkları malikanenin bodrumunda kurduğu atölyede üretime başlayan Kamil Tolon daha sonra kurduğu fabrikada üretimlerine devam etti. 1948 yılında İstanbul’da düzenlenen iktisat kongresinin iştirakçilerinden biri oldu. Bursa’nın Osmanlı döneminde de önemli bir kent olması, sanayinin gelişme potansiyelinin mevcudiyeti ve Kamil Tolon gibi girişimcilerin Bursa’da üretime devam etmeleri Bursa’nın sanayi şehri olmasına katkı sağladı (BTSO, 2025).
Kamil Tolon’un ilkleri
● Lise yıllarında 40 plak çalan bir müzik kutusu icat etti.
● 1945’te ilk dokuma tezgahını üretti (Kumcu ve Pamuk, 2001; Tolon, 2020).
● 1948’de ilk biçer-döveri üretti.
● 1950’de Türkiye’nin ilk ev tipi çamaşır ve bulaşık makinelerini üretti.
● 1952’de ilk yerli elektrik motorunu tasarladı ve üretti (Tolon, 2020). Bursa’da organize sanayi bölgesinin kuruluşu
1961 yılında Bursa Organize Sanayi Bölgesi kuruldu. 1963-1965 yılları arasında Bursa Ticaret ve Sanayi Odası Yönetim Kurulu başkanı olarak görev yapan Kamil Tolon, BTSO başkanları Hasan Alkoçlar ve Abdi Biçen ile sanayi bölgesinin kuruluşuna önderlik ettiler (Kuter, 2022). 1966 yılında Kamil Tolon’un içinde bulunduğu bir grup girişimci ve yaklaşık 1200 pay sahibi ile günümüzde Borsa İstanbul’da işlem gören Bursa Çimento fabrikası kuruldu. Kamil Tolon kendi kurduğu Tolon fabrikasının yanında, çimento sektörüne adım atarak Bursa ekonomisinin gelişmesine katkı sağladı.
Kamil Tolon’un siyasi faaliyetleri
Kamil Tolon siyasete Demokrat Parti ile girdi, 3. Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve 9. Başbakan Adnan Menderes ile siyaset yaptı. Adnan Menderes’in elektrik motoru üretimine engel olan kotaları kaldırmasının ardından elektrik motoru üretimi ivme kazandı, böylelikle Tolon’un DP ile iletişimi kuvvetlendi. 1960 Askeri Darbesi’nin ardından Adnan Menderes ve arkadaşları idam edildi, Bayar müebbet hapse mahkum oldu ve DP kapatıldı. 1961 yılında DP’nin ardından Adalet Partisi kuruldu. Kamil Tolon Adalet Partisi’nin kurucuları arasında yer aldı, Süleyman Demirel ile siyaset yaptı. Parti içinde yaşanan Süleyman Demirel ve Sadettin Bilgiç ihtilafında gizli yapılan oylamada oy kullanabilen 28 kişiden birisiydi (Bilgiç, 1998). Parti içi çekişmelerin ardından kendisi Süleyman Demirel’in genel başkan seçilmesinde aktif bir rol oynadı.
Süleyman Demirel, Kamil Tolon hakkında verdiği bir beyanda “Türkiye’deki sanayileşme hareketlerinin içinde yıldız insanlar vardı, bu yıldızlardan birisi de rahmetli Kamil Tolon’dur. Kendisi zeki, müteşebbis ve ileri görüşlü bir kişidir. Adalet Partisi’nin kurucuları arasındadır ve benim genel başkan seçilmemde önemli bir rol oynamıştır.” ifadelerini kullanmıştır (Kuter, 2009, s. 23-25).
Kamil Tolon, Bursa’da hem il başkanlığı hem il genel meclisi başkanlığı hem de BTSO başkanlığı görevlerini aynı anda yürüten tek kişidir. Siyasette yer aldığı dönemlerde genel sekreterliğini yapan Ergun Kağıtçıbaşı ile beraber Maliye Bakanlığı’na gitti. AID üzerinden alınan kredinin Maliye Bakanlığına yüzde 2,5 faizle gelişinin olmasına rağmen yüzde 8 faizle verildiğini öğrendi. Ardından bakanlık yetkilileriyle münakaşaya girerek ve kredinin Bursa Organize Sanayi Bölgesi için kullanılacağını vurgulayarak hiç faiz alınmaması gerektiğini söyledi. Sanayi ve siyaset alanlarında elde ettiği tecrübeler Bursa ekonomisinin kalkınmasına fayda sağladı (Kuter, 2009).
Sonuç: Osmanlı İmparatorluğu’nun yaşadığı sorunlar sebebiyle yıkılmasının ardından kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nde izlenen istikrarlı politikaların etkisi ile ekonomik büyüme yakalanmış, bu dönemlerde birçok girişimci üretime başlamıştır. Bu süreçte; Kamil Tolon, izah edilen gerekçelerle Bursa’nın iktisadi ve siyasi tarihinde unutulmayacak ve her zaman anılacak bir figürdür. Kaynakça:
Tolon, Güneş (2020). Duayen Sanayici Kamil Tolon’un Yaşam Öyküsü. İkinci Adam Yayınları. ISBN 9786053068532.
Kuter, Murat (2022). Bir Sanayi Devrimi Bursa OSB. Bursa Hakimiyet. https:// www.bursahakimiyet.com.tr/yazarlar/murat-kuter-28/bir-sanayi-devrimi-bursa-osb-20 737
Kuter, Murat (2009). Bursa’da Bir Mucit: Kamil Tolon’un Yaşam Öyküsü. BTSO Yayınları. ISBN 9789756664025.
Pamuk, Şevket (2008). Osmanlıdan Cumhuriyete. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. ss. 33-36. ISBN 9944885169.
Temiz Dinç, Dilek (2021). Kapitülasyonlar. Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/520/Kapit%C3%BClasyonlar
Pamuk, Şevket (2005). Osmanlı-Türkiye İktisadî Tarihi 1500-1914. İstanbul: İletişim Yayınları. ISBN 9789750503559.
Kumcu, Ercan. Pamuk, Şevket (2001). Artık Herkes Milyoner Hürriyet Sayfalarından Ekonominin 50 Yılı Ercan Kumcu; Şevket Pamuk. İstanbul: Doğan Kitap. ISBN 9789756612620.
Bilgiç, Sadettin (1998). Hâtıralar. Cağaloğlu, İstanbul: Boğaziçi Yayınları. ISBN 9789754511642.