Zafername

Vikikaynak sitesinden
Atla: kullan, ara
Tarihî belgeler Zafername
Karaçelibzade Abdülaziz Efendi
Kaynak: Telif hakkı yok

Kara Çelebi-zâde Efendi merhûmun Sultân Murad aleyhi’r-rahmetin Revân ve Bağdâd seferlerin etdiği târih-i muhtasarıdır. [40b] Dürer-i âbdar-ı hamd ü senâ-yı bî-nihâye nisâr-ı dergâh Kibriyâ penâh-ı ilâhî ve cevâhir-i tâbdâr-ı salât ü selâm-ı bî-hadd ü gaye merfû-ı pişgâh-ı bargâh-ı Hazret-i Risâlet-destgâhı kılınup tuhfe-i tahiyyet ve dürûd-ı nâ-mahdûd âl-i hidâyet-me’âl ve ashâb-ı şeref-intisâba îsâl olundukdan sonra Kara Çelebi-zâde Abdülaziz-i fakîr bu yüzden izhâr-ı sırr-ı zamîr ider ki, hakîr kim bizâ‘a mukaddemâ ebü’l-enbiya-i hazret-i safiyullâh-ı Ãdem sâha-i âlem-i vücûda vaz-ı kadem itdükleri demden bin elli iki sâl-i meymenet iştimâli evâhirine dek misâfirhâne-i dünyâya teşrîf iden zevât-ı mukaddese-i enbiyâ-i mürselîn salavatullâhi ve selâmün aleyhim ecma‘în ve Çar-yâri refiü‘l-mikdâr ve halîfe’i Emeviyye ve Abbasiyye ve Fâtımiye ve Endelüsiyye [41a] ve mülûk-ı islâmiyye ve selâtîn-i güzîn-i Osmaniyye ahvâlini ber-vech-i icmâl müştemil olan Ravzatü’l-ebrâr nâm muhtasar târih-i mu‘teberi cem ve te’lîf idüp hâkân-ı cemm- haşem şehriyâr-i âlî-himem sâhib-kırân-ı zemân mâye-i emn ü emân pâdişâh dost-nevan ve düşman-sûz şehinşâh-ı bih-rûz-kâr-ı fîrûz-dûz, ebü’l-fütûh ve’l-megâzî Sultan Murad Hân Gâzi hazretlerinin avn-ı mülk-i kadîm ile dâr-ı ahlâfa Bağdad-ı behişt-i29 âbâdı feth ü teshîr buyurdukları mahalden birkaç varak pür-habt ü hata teşrîf-sâz makām-ı sadâret-i uzmâ olan vezîr-i Bercîs-fetânet müşîr-i âlî-himmet melâz-ı hâcet-mendân dest-gîr-i üftâde-gân âb-ı istî‘dâd30 miftâh-ı kilid-i feth-i Bağdad nâzım-ı umûr-ı Devlet-i Osmaniyye mü’essis-i erkân-ı mebâni-i sultâniye nâşir-i derir hayrât nâşir evliye-i müberrât sadrıa‘zam Mustafa Paşa veffaka’llahu-mâyeşâ hazretlerinin manzûr-ı nazar-ı envârları olup karîn-i tahsîn oldukdan sonra31 veliyy-i ni‘met ve bâ‘is-i uluvv-i şân ve sebeb-i devletleri [41b] olan huld-âşiyân firdevs-mekân Sultan-i sa‘id-i şehîd Murad Han hazretlerinin feth-i Revan ve teshîr-i Bağdad buyurdukları gazavât-ı şerîfeleri müfredât-ı umûrı mürûr-sinîn ve şuhûr ile mensî olmayıp meded-duhûr-ı rûh-ı pür-fütûhları tuhfe’-i duâ ile yâd olunmak içün alâ-vechi’t-tafsîl Zafernâme nâm32 müstakil bir33 kitâb olmak bâbında bu abd-ı pür kusûra34 nev‘â35 işârât-ı aliyyeleri şeref-sudûr bulmağın imtisâl-i fermânlarına isti‘câli36 cân-ı azîze 29 behişt-i B: şett-i E 30 âb-ı isti‘dâd E: mürebbî-i erbâb-ı isti‘dâd B 31 karîn-i…sonra B: -E 32 Zafernâme nâm B:-E 33 müstakil bir E:bir müstakil B 34 kusûra E:kusûr B 35 nev‘â E:-B 36 isti‘câli E:isti‘câl B minnet bilüp herkese37 fehmi âsân olmak içün kayd-ı tekellüf-i inşâdan âzâde resm ü reviş-i sâde üzere tahrîre tahrîk-i sâ‘id kalem ve mütevekkilen ale’lllah ol vâdiye vaz-ı kadem olundu. Cenâb-ı Kibriyâ’dan recâ olunur ki, inşâ’allahu te‘âlâ ber-vefk-i merâm karîn-i itmâm ve ma‘rûz-ı hizmet-i hazret-i Sadr-ı sâmî-makām oldukda nazar-ı hüsn-i kabûl ile manzûr olup nakl-i zevâta i‘timâd vâki olan hatâ dâmen-i aff u atâ ile mestûr ola ve mâ tevfîkî illâ billâh. Mâ‘lûm ola ki bu kitâb-ı saht-ı nisâb-ı ebvâb-ı cennet edince sekiz bâb üzere mütekasımdır. Bâb-ı evvel, Pâdişâh-ı Cem Hazretlerinin Revân fethine atf-ı inân-ı azîmet buyurdukları beyânındadır. Bâb-ı sâni, Pâdişâh-ı âlem-penâh hazretlerinin sefer-i Revânda iken İstanbul’da zuhûr iden umûr beyânındadır. Bâb-ı sâlis, Sultân Gâzî hazretlerinin İstanbul’a vusûlünden sonra vâki olan ahvâl beyânındadır. Bâb-ı râbî, Sultân-ı âlî-himmet hazretlerinin Bağdâd’ı istimdâd içün sefer-i nusret esere azımet buyurduklarıdır beyânındadır. Bâb-ı hâmis, Pâdişâh-ı âlî-zevâd hazretleri sefer-i Bağdâd’da iken İstanbul’da zâhir olan havâdis beyânındadır. Bâb-ı sâdis, husûl-ı murâd ile Bağdâd’a gelindikden sonra vaki olan umûr beyânındadır. Bâb-ı sâbi, sadrıa‘zam hazretleri sedd-i sügûr içün Bağdâd’da kalup ihtimalleri ile emr-i sulh tâm olduğu beyânındadır. Bâb-ı sâmin, Vezîria‘zam hazretleri muttasıf oldukları ba‘zı hisâl-i hamîde beyânındadır38. [42a] Bâb-ı Evvel39, Pâdişâh-ı Cem-câh Hazretlerinin Revan Fethine Atf-ı İnân-ı Azîmet Buyurduklarıdır: Çün düşman-ı Çâr-yâr-i Güzîn Surhserân-ı bed-âyîn vücûd-ı bed-bûdu arza-î şuhûrdan mefkūd olmak içün sa‘y-i nâ-mahdûd olunmak selâtîn-i İslâmiyeye40 vâcibât-ı dîniyyeden olup, hususâ İmâm-ı A‘zam hazretlerinin mezâr-ı lâmiü’l-envârları birkaç seneden berü rafaza ve mülhidîn pençesine düşmeğin Bağdâd-ı behişt-i âbâdı Kızılbaş elinden istirdâd muktezâ-yı 37 herkese E:herke B 38 Ma‘lûm…beyânındadır B:-E 39 Bâb-ı evvel B:-E 40 arza’i…islâmiyeye B: arza-i âlemden izâle olunmak E gayret-i saltanat ve nâmûs-ı şehr-yârî idi.41 Lâ-cerem bir sene mukaddem Vezîria‘zâm Mehemmed Paşa tedârük-i mühimmât-ı sefer-i nusret eser içün Anadolu cânibine geçüp me’mûr olduğu hızmeti kemâ-yenbaği itmâma bezl-i makdûr üzere idi. Bu cânibden dahi sâ’ir mühimmât ve levâzım kadr-ı kifâyeden ziyâde ihzâr olundukdan sonra ba‘de’l-istihâre Revan fethi Bağdâd teshîrine takdîm buyurulmak iktizâ idüp ol niyyet-i hayr-hâtimet üzere sene-i erba‘a ve erba‘în ve elf şehr-i recebü’l-müreccebi [42b] gurresinde cebehâne önüne tûğ-i sultânî dikilüp rikâb-ı humâyûn ile sefere me’mûr olan erkân-ı devlet dahi âdet üzere hânelerinden tuğlar dikdiler42. Mâh-ı ramazânü’l-mübârekin dördüncü günü otâk-ı hüsrevânî dest-i te’yîd-i subhâni ile Üsküdar sahrasında kurulup hıyâm-ı rengâreng-i vüzerâ ve erkân ile kûh ü deşt lâlesitâna döndü43. Sefer-i zâfer-eser mukarrer olıcak kā’immakām Bayram Paşa İstanbul muhâfazasına me’mûr olup vezîria‘zâm ordu-yı humâyûna vâsıl olunca hizmet-i lâzıme ve umûr-ı mühimmede İstanbul muhâfazasına me’mûr olup44 mürâca‘at olunmak içün Murtaza Paşa sefer kā’immakāmı ta‘yîn olundu45. Mâh-ı mezbûrun yirmibirinci günü Sultan-ı cem-şâh46 hazretleri dahi kemâl-i izzet ü ikbâl ve nihâyet haşmet ü iclâl ile Üsküdar47 tarafına48 güzâr buyurup otak-ı Cevzâ-nitaklarında karâr buyurdular. Şeyhülislâm müfti’l-enâm Yahya Efendi hazretlerine dahi teberrüken teklîf-i refâkat buyulup ol [43a] âlim-i Rabbâni vesîle-i tahsîl-i sa‘âdet-i dü-cihânî olan gazâ sevâbına neyl içün fermân-ı sultânî üzere bu sefer-i nusret-eserde ikbâl-misâl mülâzim-i der-gâh-ı câh u celâl oldular. Ol menzilde şîr-bisezâr-ı vegâ Sekbânbaşı Mustafa Ağa liyâkat ü isti‘dâd ve rüşd ü sedâd hasebiyle manzûr-ı ayn-ı înâyet-i hüsrevâniyye49 olup yeniçeri ağalığı ile ser-fîrâz ve mahzar-ı sunûf-ı tekrîm ve i‘zâz oldu. Kethüdâ beylikden ma‘zûl Muslihüddin Ağa sekbânbaşı olup İstanbul muhâfazasına ta‘yîn buyuruldu50. Sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin heybetini51 ve yeniçeri ağası Mustafa Ağanın takayyüdü52 ile seferliden beri ehl-i sûkdan akçesiz bir nesne almak veya bir akçesin53 kesmek ve hammâl ve kayıkcı akçesinde taksîr etmek değil, yolda giden bir fakîrin önüne geçmek olmamışdır. Hattâ bir gün sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri tebdîl-i 41 elinden….şehr-yârî idi E: bed-ma‘âş dest-i tagallübünden istirdâd ve muktezâ-yı izzet-i saltanat ve lâzıme-i nâmus-ı uluvvi himmet idi B 42 dikilüp…dikdiler E: mensûb olup B 43 kurulup…döndü E:tuğrazenî kayd-ı zer-i niğar-ı asumâni oldu B 44 İstanbul…olup B:-E 45 ta‘yîn olundu E: oldu B 46 Cem-şâh E:cem-şâne B 47 Üsküdar E:Üsküdara B 48 tarafına E:-B 49 hüsrevâniyye E: şehriyâri B 50 ta‘yîn buyuruldu B: kaldı E 51 heybetini E: bîm-i şimşiri B 52 takayyüdü E: hüsn-i zabt ve tedbîri B 53 bir akçesin E: behâsından bir akçe B sûret bir iki havassı54 ile Üsküdar’dan orduya gelürken kaldırımdan giden bir hammâlı çeküp kendüleri sa‘âdetle ilerü [43b] geçmek murâd etmişler. Hammâl aşağı inüp “buyurun pâdişâhım” demiş yanlarında olan bendelerine, “ şu hammâla sû’âl edin ki benim pâdişâh idüğümü ne55 bilmüş” buyurduklarında, hammâl dahi “ bu kadar gündür bu yoldan geçerim pâdişâh korkusundan bir kimse56 beni kaldırımdan indirmemişdir. Bu devletlü bî-bâk beni çekdiğinden bildim ki pâdişâh hazretleridir” deyü cevâb vermiş. Ba‘de zemân bu kitâba nazar idenler Sultan Murâd hazretlerinin mahabbetini ve yeniçeri ağasının zabt u rabtını bu maddeden fehm idüp hayr du‘â ideler deyü hikâyet îrâd olundu57 Rumili muhâfızı olan vezîr Canpolad-zâde Mustafa Paşa Rumili askeri ile sür‘at üzere hareket idüp Üsküdar’da ordu-yı humâyûna vâsıl ve avâtıf-ı aliyyeye nâ’il58 oldu. Mâh-ı şevvâlin dokuzuncu günü sa‘âdetle azîmet olunup umûmen ulemâ Maldepe’ye dek hizmet-i teşyi ile müşerref oldular. Beşinci menzil olan İznikmid’e59 vâsıl olduklarında solakbaşılardan biri İstanbul’da [44a] bir solak alıkoduğu içün katl olundu60. Pazarcık nâm menzilde İmâm-ı Sultânî Evliyâ Mehemmed Efendi ri‘âyet-i hâtır içün Süleymaniyye müderrisi61 damadı Seyyid Yunus Çelebiye def‘âten Edirne kazâsı inâyet olundu. Eskişehr’e varılacağı gün yeniçeri bir mikdâr yorulup dinlenmek murâd itmeğin62 sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri ol tâ’ifeye iltifât kasdıyla bâlâ-yı zeynden Pertev-i âftâb gibi zemîne inüp bir mikdâr yayan63 yürüdükleri mervîdir. Seyyîdi64 Gazî menzilinde Anadolu Beylerbeyisi Gürcü Mehemmed Paşa hizmetinde olan Zorbabaşı Karayılanoğlu nâm şakî ordu-yı humâyûna ihzâr olunup katl olundu65. Bardaklı menzilinde Karaman’dan ma‘zûl Tortucu Hasan paşa mukaddemâ re‘âyâya etdüğü zulm ü ta‘addîsi sebebiyle giriftâr-ı pençe-i66 şîr-i şemşîr-i hûn-bâr oldu. Bolvadin’e varılacağı gün Gürcü Mehemmed Paşa Anadolu askeriyle azîm alay gösterüp Rikâb-ı humâyûna yüz sürdükden sonra mu‘ayyen menzilinde nüzûl eyledi67, fî evâil-i şehr-i zilka‘de. [44b] Menzil-i mezbûrda Gürcü Mehemmed Paşa oğlu Mustafa Bey’den mutasarrıf 54 havassı E: havas B 55 ne E: ve ne B 56 kimse E: kimesne B 57 ba‘de zemân…olundu E: -B 58 ve avâtıf-ı…nâ’îl B: -E 59 İznikmid’e E: şehr-i İznik’e B 60 solak…olundu E: solağı mande etdüğü içün seyf-i siyâset ile maktûl oldu B 61 müderrisi E : müderrislerinden B 62 varılacağı…murâd itmeğin E: varılacak gün menzil ziyâdece olmağın yeniçeri yorulup bir mikdâr süst hareket etdiklerinde B 63 bir mikdâr yayan E: hayli yer piyâde B 64 Seyyidi E: Seyyid B 65 katl olundu E: bâr-ı serden sebebkâr oldu B 66 pençe-i E : ser-pence-i B 67 rikâb-ı…eyledi E: Resm-i dîrîn-i osmaniyân üzere cânib-i yümnîde darb-ı hıyâm-ı ârâm eyledi B olduğu Hamîd sancağı re‘âyâsı tazallüm idüp, Aydın Beyi Nugayi Paşa-zâde’den dahi şikâyet olunmağın ikisini dahi sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri katl itmek murâd itmişler iken68 ba‘zı mukarrebîn recâsıyla afva karîn oldular. İshaklı menzilinde hilâf-ı vâki isnâd ile Karaağaç kādısı vâsıl-ı rütbe’i şehâdet olup mezârı ol diyâr halkına ziyâret-gâh oldu. Arkıdhanı nâm menzilde Karamân eyâletine mutasarrıf olan Celeb Ali Paşa’dan re‘âyâ şikâyet itmeğin ser-i sevdâzedesi top-ı çevgân tîğ-bârân oldu. Konya’dan bir menzil berü konuldukda sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri bizzât ilgar ile Konya’ya varup kal‘ada habs olan69 Araboğlu Mustafa nâm şâki’i katl buyurdukları70 beş altı gün Konya’da ikâmet olunup merhûm Sultân Mehemmed zemânında Poyraz vak‘asında kırklardan olan Gürcü Koca Osman katl olunup mukaddemâ ikdâm etdüğü şekāların cezâsını buldu. Kezâlik [45a] sipâhdan71 Ürgüplü Hacı Mehemmed ve Nalça Mehemmed dahi ba‘zı eşkıyâ alef-i şemşîr oldu72. Bor kurbünde Nakardezen çâyırı nâm menzilde ze‘âmetli çavuşlardan Cevherî-zâde şürb-i duhân töhmetiyle otak-ı humâyûn önünde katl olundu. Mâh-ı mezbûrun yirmibeşinci73 günü Kayseriyye74 sahrâsına nüzûl olundukda75 zahîre tedârükünde taksîr isnâdıyla kadısı olan sulehâ’i ümmetden Burusevî Gökdereli-zâde Ahmed Efendi’ye şehâdet nasib olup fâ’iz-i devlet-i âhiret oldu. Şehr-i zi’lhiccenin altıncı günü Sivâs sahrâsına nüzûl olunup ıyd-ı adhânın evvel günü musahib silahdâr Mustafa Ağa vezîr-i sâni nâmıyla çıkdı. Şeyhülislâm hazretleri ve cümle vüzerâ ve kādı‘askerler76 ve umûmen erkān-ı devlet otağına varup tehniye etdiler. Çukadâr Hüseyin Ağa silahdâr olup yollarınca silsile oldu77. Menzil-i mezbûrda ma‘zûl beylerbeyilerden 78 Keskinli Ali Paşa ordu-yı humâyûna gelüp79 mukaddemâ sülûk itdüğü vâdi-i şekâ mukābelesinde mahzar-ı kahr-ı sultân-ı dehr oldu. Hâs-bağçe bostancılarından [45b] nâm bir80 bostâncı igvâ-i şeytânî ile hatt-ı humâyûn-ı sultânîye taklîd idüp etrâfda81 ba‘zı beylerbeyleri ve beyleri82 haklamağı kâr edinmişler ve bu tarîk ile83 esbâb-ı ihtişâm peydâ itmiş idi. Bu haber-i mekrûh sem-i sultâniye vâsıl olmağın âdem ta‘yîn olunup ahz olundu. Sivâs’da ikāmet 68 sa‘âdetlü…iken E: mazhar-ı kahr-ı kahramânî olmak mukarrer olmuş iken B 69 kal‘ada habs olan B: -E 70 buyurdukları E: buyurdular B 71 sipâhdan E: sipâhiden B 72 alef-i…oldu E: siyâset olunmak icrâ-yı muktezâ-yı riyâset olundu B 73 yirmibeşinci E: beşinci B 74 kayseriyye E: Kayser B 75 olundukda E: olundu B 76 çıkdı…kādı‘askerler E: harem-i humâyûndan taşra çıkmağa mezûn olup B 77 çukadâr…oldu E: -B 78 ma‘zûl beylerbeyilerden B: - E 79 ordu-yı…gelüp B: -E 80 nâm bir E: enâm B 81 etrâfda E: etrâfında B 82 ve beyleri E: tergîb ve terhîb ile B 83 tarîk ile E: tarîkle B eyyâmında ordu-yı humâyûna ihzâr olunup söyledik de84 inkâra mecâli olmamağın fermân-ı âlî üzere derisi yüzülüp ameli cezâsını buldu. Bir sene mukaddem vezîria‘zam mühimmât-ı sefer-i humâyûn-ı sultânî tedârükü içün Anadolu’ya geçüp bir müddet Halep’te ikâmet idüp anda tedârük gördükten sonra85 sefer-i humâyûn Bağdâd’a olmak î‘tikâdı ile86 Haleb den Diyârbekir’e varmış ve87 anda dahi levâzım-ı itmâma sa‘y itmiş idi88. Hatta handek doldurmak içün niçe bin çuval yapağı tedârük89 idüp lâkin amele yaradığı ma‘lûm olmadı. Bu esnâda teveccüh-i sultânî Revân cânibine olduğu ma‘lûmu olıcak eğerçi ol ihtimâl ile90 [46a] Arzırum Beylerbeyisi vezîr Halil Paşa dahi anda mühimmât tedârükü91 ile me’mûr olup hizmet-i lâzımede kusûru yoğidi. Lâkin serdâra dahi92 taraf-ı şehriyârdan mu‘âteb olmak havfıyla93 Diyârbekir den kalkup Arzırum cânibine azm eyledi. Bu cânibden ba‘zı husûsdan94 sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri Halil Paşa’ya gazab idüp95 katl olunmak içün kapucılar kethüdâsı ile vezîria‘zama hatt-ı şerîf irsâl buyurmuşlar idi. Ol dahi96 nehr-i Fırat’tan güzâr idüp Simavir nâm menzilde konmuş idiği97 kapucılar kethüdâsı Şâhin Ağa hatt-ı şerîfi îsâl eyledi. İmtisâl-i fermâna isti‘câl idüp üçyüz mikdârı atlu ile askerden ayrılup Şâhin Ağa ile98 ma‘an ilgâr eyledi. Bî-çâre Halil Paşa ise hükm-i kazâdan gafil Arzırum kurbünde Gümüşkebend nâm mahalde otâğın kurup mühimmât tedârükünde meşgûl 99iken vezîria‘zamın kurb-i vusûlünden haber-dâr olup istikbâl eyledi. Ve100 sebük-bâr [46b] olmağın vezîria‘zamı101 kendü otağına indirüp mühimmât-ı sefer emrinde itdüği tedârükleri arza başladı. Ol gün beyne’s-selâteynde şehâdet şarâbın nûş idüp bu haber ile belki Halil Paşa’nın başı ile Şâhîn Ağa ordu-yı humâyûna âzim oldu. Ve vezîria‘zam anda kalup pâdişâh-ı âlem-penâh hazretlerine münâsib hedâyâ ve sefer-i 84 söyledikde E: - B 85 idüp…sonra E: ve ihzâr-ı levâzım kal‘asitâniye sarf-ı himmet etdikden sonra B 86 i‘tikâdı ile E: ihtimâliyle B 87 varmış ve E: varup B 88 levâzım-ı…itmiş idi E: zâd ve zevâda ve sâir mehâmm-ı umûrı tedârüke neyl-i makdûr etmiş idi B 89 tedârük E: hazır B 90 ihtimâl ile E: ihtimâlle B 91 dahi…tedârükü E: anda dahi tedârük-i mühimmât B 92 serdâra dahi E: -B 93 havfıyla E: havfıyla serdaru dahi B 94 ba‘zı husûsdan E: -B 95 gazab idüp E: ba‘zı umûr iktizâsıyla gazab buyurup B 96 ol dahi E: serdâr B 97 konmuş idiği E: darb-ı hayme karar etmiş iderki B 98 Ağa ile E: ağayla B 99 meşgûl B: - E 100 ve E: Vezîria‘zam ve B 101 vezîria‘zamı E: - B humâyûna lâzım mühimmât ihzârında iştigāl eyledi102. Kapucılar kethüdâsı vâsıl olıcak Arzırum eyâleti103 Küçük Ahmed Paşa’ya olup104 ol mutasarrıf olduğu eyâlet-i Şâm105 Silahdâr Paşa’ya tevcîh buyurulup106 Çiftelerli Osmân Ağa mütesellim oldu107. Hem ol menzilde büyük mîr-âhûr Nasûh Paşa-zâde Hüseyin Ağa vezâret ile Budin beylerbeyisi olup Edirne seferinde kapudanlıkdan Budin muhafazasına nakl olunan vezîr-i kerîmü’ş-şân108 Ca‘fer paşa-i halk-ı âlemin ma‘lûmı değil günah mukābelesinde diyâr-ı ademe göndermek ile me’mûr oldu. Murtaza Paşa sa‘y ü109 ikdâmı ile [47a] Kapucılar kethüdâsı Şâhîn Ağa büyük mîr-ahûr olup çâkırcıbâşı Salih Ağa kapucılar kethüdâsı oldu. Sivas da yirmi güne karîb ikāmetden sonra110 azîmet buyurulup111 pâdişâh-ı Cem-câh hazretleri cenk mahallinde askerin112 cünbüş ve hareketlerin tecrîbe buyurmak içün Kömür ovası nâm sahrâda fermân-ı humâyûnları sudûr idüp113 evvelâ Anadolu askeri fermân ve Sivas askeri ile sonra Rumili askeri birbirleriyle mukābele idüp adüvv ile meydân-ı cenkde114 etdikleri harb ü kıtâl gibi nîze ve şemşîr ve tüfenk kullanup115 enva‘ı lu‘b ü hüner gösterdiler. Birkaç def‘a sa‘âdetlü padişah hazretleri bizzât meydâna girüp دستماند hareketler idüp her taraf dan âvâne’i du‘â ve tahsîn-i kubbe-i çarh birbirine erdi. Vezîria‘zama Arzırum’da levâzım ve116 mühimmâtı gördükden sonra askeri anda koyub kendüsi sebük-bâr ordu-yı humâyûn cânibine şitâb eyledi. Bayburd kurbün de Senver ovası nâm menzilde [47b] rikâb-ı humâyûna yüz sürüp iki günden sonra ber-mûceb-i izn-i âlî tekrâr117 Arzıruma döndü118. Sene hamse ve erba‘in ve elf şehr-i muharremü’l-harâmın sekizinci günü vezîria‘zam kendü yanında olan asker-i zafer-eser ile Arzırum’dan kalkup Ilıca nâm menzilde pâdişâh-ı İslâma azîm alây gösterdi. Sunûf-ı asker fevc fevc deryâ-i pürmevc gibi gerdün-nıtak önünde119 güzar idüp vezîria‘zam geldik de 102 ol gün…eyledi E: hidemât-ı pesendîdesi karîn-i Tahsîn olmayup ba‘de’z-zuhr câm-şehâdet-nûş eyledi. Şâhin Ağa itmâm-ı hidmetden sonra ordu-yı humâyûn cânibine âzim olup vezîria‘zam tedârüki mühimmât-ı sefer ve pâdişâh hazretlerine münâsip hedâyâ ihzâr içün Arzırum’da kaldı. B 103 eyâleti B: -E 104 Paşa’ya olup E: paşa virilüp B 105 eyâlet-i Şâm E: Şâm hükümeti B 106 buyurulup E: buyuruldu B 107 Çiftelerli…oldu E: -B 108 vezîr-i kerîmü’ş-şân E: -B 109 [ü] B: -E 110 sonra E: olunup B 111 buyulup E: olundu B 112 askerin E : sipâh zafer-i destgâhın B 113 sudûr idüp E: üzere B 114 ile…cenkde E: gümrâh ile tîr ü gâhda 115 kullanup E : i‘mâl idüp B 116 ve E: -B 117 tekrâr B: -E 118 döndü E: avdet eyledi B 119 önünde E: önünden B atından indi ve alem-i şerîf-i hazret-i120 Resulullâh’î kucâğına alup sa‘âdetlü pâdişâhı islâma teslîm eyledi. Ertesi Üsküdar’dan altmış-birinci olan Arzırum’a teveccüh olunup bir121 menzilden öbür menzile varınca şehriyâr-ı gerdûn-vakâr122 hazretleri iki saf asker ortasından güzâr buyurdular. Sahrâ-yı Arzırum’da iki deryâ-i asker birbirine karışup umman-bî-pâyân oldu. Arzırum’da karâr ve ârâm olunduğu123 beş günde Trabzon toplar getüren Sivâs beylerbeyisi Behisnili124 [48a] Ali Paşa mukaddemâ kendüden sudûr iden niçe günâhlar mukābelesinde katl olunup mansıbı hazine-dâr İbrahim Paşa’ya tevcîh olundu. Ve yeniçeri ocağında Sakka başı olan çavuş-zâde nâm sefîh vûz-kâr mahzar-ı kahr-ı şehriyâr zafer-şi‘âr125 olup zorba başılardan Âşık Yahya nâm şakî katl olundu. Menzil-i mezbûr da umumen asker-i islâma biner126 akçe in‘âm buyurulup127 müstevfî zahîre tevzî olundu. Asker hadden efzûn olup Revân gibi kal‘ai teshîre tâ bu mertebe128 tekellüfe hâcet olmamağın fermân-ı humâyûn üzere amele yaramayan kırk-elli bin kadar129 adem ve hâcetten ziyâde olan hazîne ve ağırlık Arzırum’da alıkonup Mama Hâtun menzilinde vezâretle silahdârlıkdan çıkan Hüseyin Paşa anları muhâfaza içün Arzı rum’da kaldı. Mâh-ı130 mezbûrun yirmi ikinci günü iki yüz bin kadar asker ve yirmi beş aded131 balyemez top ve yüzden ziyâde şâhî132 darb-zen ile [48b] Arzırum’dan Hasan kal‘ası cânibine azîmet olunup andan Soğanlı yaylâsı dimekle meşhûr-ı âfâk olan yaylakdan133 altı yedi günde nehr134 aşılup serhadd-i memâlik-i mahrûsa olan Kars’a varıldı. Evâil-i şehr-i safer de düşman vilâyetine kadem basılup Üçgine nâm menzile nüzûl olunduk da çit urulmak maslahatı içün bîhâd çubuk kesildi. Mâh-ı mezbûrun on birinci günü Arzı rum’dan On altı menzilinde Revân kurbüne varılup yol ile yürünürken Hisârdan atılan bir135 tob taşı hasyedekler üstünden geçüp bî-‘inayetillâhi te‘âlâ kimesneye zarar136 isâbet itmedi. Zengi suyu ayakdan geçilüp hisârdan tahmînen İstanbul’dan137 tâşlık kadar 120 hazret-i E: -B 121 bir E: bu B 122 vakâr E: iktidâr B 123 olunduğu E: olundu B 124 Behisnili E: Besenli B 125 zafer-şi‘âr E: -B 126 biner E: bin B 127 buyulup E: olunup B 128 mertebe E: denlü B 129 kadar E: kadarı B 130 mâh-ı B: Râh-ı E 131 aded B: -E 132 şâhî E: şâhîn B 133 yaylakdan E: yaylakda B 134 nehr B: -E 135 bir B: -E 136 kimesneye zarar B: kimseye zarara E 137 İstanbul’dan B:-E ba‘îd bir mahalle konulup138 lâkin sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri dahi yakın varılmak murâd itmeğin, ertesi otak-ı humâyûn hâlâ Hünkârdepesi dimekle meşhûr olan depenin139 ardına kurulup vüzerâ ve sâîr erkân-ı devlet dahi münâsib câniblere kondular. Cebe-hâneden askere140 [49a] kazma ve kürek ve barut ve fitil tevzî olunup sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin ikdâmı ve yeniçeri ağası Mustafa Ağa’nın sa‘y ü ihtimâmı ile ol gice yeniçeri dilâvereleri meterise girmeğe141 himmet idüp142 kemâl mertebe mehtâb143 ve kal‘anın etrâfı meş‘aleler ile müzeyyen iken üçüncü sâ‘atde deryâ-i asker Revân cânibine akup Merhûm Sultân Ahmed Hân zemânın da Serdâr Mehemmed Paşa kırkıncı günde varduğı mahalde144 ibtidâ meterise girildi. Burc u bârû-i hisâr üstünde olan surhserler heman ol gice meterise girilmek ihtimâli virmez iken yeniçerinin seğirdim ile varup145 meteris kazmağa mübâşeret etdiklerin görmeğin top ve tüfenk atmağa başlayup yeniçeri şehbâzları önlerine bir mikdar karaltı146 peydâ edince birkaç yüzü zahm-dâr olup sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri her birine otuzar kırkar gurûş merhembaha ihsân buyurdular147. Hatta Sultân-ı bende-nevâz148 hazretleri ekserinin yâraların [49b] açdırup, huzûr-ı humâyûnların da cerrâhlara tımâr etdirmişler ve ba‘zıların hod-mübârek elleriyle dahi olan mahalle yapışup149 sifâ-bahş olmuşlardır. Bu gûne lutf-ı mu‘âmelesini150 görenler yaralanup nazar-ı âlîlerine varmak151 sa‘âdetine cânla tâlib oldular. Erkân-ı devlet ihtimâmıyla152 sabaha dek meterisler maslahatı temam olup her kul yerli yerinde karâr eyledi. Bu üslûb üzereki Revânın meyller tarafında Rumili askeri ve andan yukaru vezîria‘zam ve anın üst cânibinde153 yeniçeri ağası ve anlardan yukaru kenâ-ker tarafında köprüye varınca altı-yedi bin yeniçeri ile zağarcı başı Bektâş Ağa meterisi olup, suyun bir tarafdan154 öbür cânibine155 varınca Hisârı ihâta etdiler156. Anadolu askeri Bektâş Ağa’ya kafâdâr olmuşlar idi. Ertesi anlar yeniçeri ağası meterisi ardına varup yerlerine Küçük Ahmed Paşa ve bir-iki 138 mahalle konulup E: mahalde konulmuş B 139 depenin E: depe B 140 askere B: sonra E 141 girmeğe E: girmek B 142 İdüp E: eyledi B 143 mehtâb E: mühimmât B 144 mahalde E: mahale B 145 seğirdim ile varup E: -B 146 karaltı E: setre B 147 buyurdular E: idüp B 148 nevâz E: perver B 149 hod-mübârek…yapışup E: Hur-ı zahmı olan mahale basup B 150 mu‘âmelesini E: mu‘âmelesin B 151 nazar-ı…varmak E: manzûr-ı nazar âlîleri olmak B 152 ihtimâmıyla E: ihtimâm ile B 153 üst cânibinde E: yukaru B 154 tarafdan E: tarafından B 155 cânibine E: tarafına B 156 etdiler E: eyledi B beylerbeyi dahi157 vardı. Kapudan Hüseyin Paşa beş dane balyemez ile suyun öte cânibine158 gözcü159 kal‘ası [50a] dimekle meşhûr olan depede karâr idüp Emirgûneoğlu serâyını ve âli binâları top ile harâb iderdi. Üç meteris160 değişdirmek ile161 tâ handek kenârına varılup top ve tüfenk dâneleri Revân üzerine her tarafdan katarat-ı bârân gibi yağar idi. Revân kal‘ası tahminâ ancak eski serây kadar olmağın kâhî bir koldan atılan162 tob tâşı hisârı aşup taraf-ı âharde olan asker içüne düşmek olmuşdur. Yedi gün şeb ü rûz dört koldan atılan tob daneleri163 burc u barû-yi hisârı handeke döküp hususâ yeniçeri ağası ve Rumili kolundan olan divârlar164 bi’l-külliye165 zemîne beraber olup166 eyyâm-ı muhâsarada bir gün167 meteris basmak içün Rumili üzerine168 Kızılbaşlar çıkup gazavât-ı169 İslâm hâzır bulunmağın170 hâ’ib ve hâsir 171 hisâra karâr etdiler. Bir kaçı ele girüp katl odu. Bir gün dahi bu cebeci divâra çıkup Kızılbâşlardan bir bayrak aldı. Sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri hilâf-ı marzîleri iken [50b] murâdı üzere sipâhîlik ihsân buyurup lâkin zahm-dâr olmağın hemân ol günlerde fevt olup dirlik den behre-dâr olmadı. Yine bir gün dahi zorba başılardan Kara Osman nâm sipâhi kal‘a kapusın merz kılup mahzar-ı afv oldu. Ammâ ba‘de zemân Mısır da yine cezâsını buldu. Kızılbâşlar eğerçi darb-ı top ile yıkılan yerleri sedde sa‘y-i bî-hadd idüp gediklere toprâk ile dolmuş zenbîl ve çuvâllardan divâr çekerler idi. Lâkin deryâ-i asker ol cânibe akduğu sûret de anlar pâyidâr olmayıcak ma‘lûm olup ol esnâda yürüyüş tedârüküne tenbîh olunduğu dahi mesmû‘ları olmağın mâh-ı mezbûrun yirmi ikinci günü yevm-i erbi‘a idi. Vakt-i zuhrda hâkîm-i Revân Emirgûne oğlu tarafından emân-ı humâyûn recâsına Murâd kethüdâ çukûrhâk- i dergâha yüz sürdü. Çünki Âsitâne-i devletleri kerem kapusı olup lütf u ihsân recâ idenler rûy-i harmân görmemişdür. Murâdına müsâ‘de müjdesiyle Rıdvân Kethüdâ kulları irsâl buyurulup ertesi ale’s-seher [51a] Emirgûne oğlu pâye-i serîr-i sa‘âdet-masîre rûymâl idüp ba‘de’l-yevm kulluğa kabûl buyurulmak bâbında înâyet-i aliyyeleri recâ olundu. Dahi ertesi Şâh tarafından altı-yedi bin Mâzenderân tüfenkcisi ile mukaddemâ Revân muhâfazasına gelen Mîr-fettâh oğlu kal‘adan çıkup izn-i humâyûn mûcibince cümle silâhları ve 157 dahi B: -E 158 cânibine E: cânibinde B 159 gözcü E: gürcü B 160 meteris E: meterisde B 161 değişdirmek ile E: -B 162 bir koldan atılan E: -B 163 yedi…daneleri E: bir hafta gece gündüz atılan top darbı B 164 divârlar E: divâr B 165 bi’l-külliye E: -B 166 olup E: oldu B 167 eyyâm-ı…gün E: -B 168 birgün +B:-E 169 gazavat-ı E: guzât B 170 bulunmağın E: bulunmağla B 171 hâ’ib ve hâsir B: -E getürebildikleri esbâbları ile Erdebil’e doğru çekdiler. Yolda râst geldikleri birkaç bâr-gîr sordukları istimâ olunmağın Küçük Ahmed Paşa irsâl olunup lâkin tedârüksüz mağrûrâne vardığı cihetden elinden ziyâde hıdmet gelmeyüp ba‘zı gâziler şehîd oldu. Ol gün ki yevm-i cum‘a idi. Sa‘âdetlü Pâdişâh hazretleri şeyhülislâm hazretlerine ve vüzerâ-yı azâma ve yeniçeri ağasına ve kādı‘askerlere ve mîr- mîrân ve ümerâya ve bölük ağalarına ve ocak ağalarına ve sâ’ir hizmeti zuhûr iden guzât-ı islâma seksenden ziyâde hil‘atler ihsân buyurup şeref-i dâmen-bûslar ile teşrîf buyurdular. Yevm-i mezbûr da [51b] müjde-i feth ile kapucılar kethüdâsı ve mukarrebînden Beşîr Ağa İstanbul’a irsâl buyuruldu. Revân da olan câmi‘-i şerîfe minber yapılup ol gün pâdişâh-ı âlem-penâh hazretleri erkân-ı devlet ile salât-ı cum‘ayı anda edâ idüp Emirgûne oğlu sarâyın seyr [ü] temâşâ etdiler. Fermân-ı âlî üzere kal‘anın divârları ta‘mîrine mübâşeret olunup asker-i islâma sa‘y ü ikdâmı ile evvelkiden ziyâde ma‘mûr ve müstahkem oldu. Revân’a varıldıkda hân-ı hanan Rüstem Hân ol taraflarda idüği istimâ‘ olunmağın birkaç beylerbeyi vâfir asker ile Murtazâ Paşa Toprâk kal‘a kurbünde karâr itmek ile me’mûr olmuş idi. Ba‘de’l-feth getirdilüp yeniçeri ve sâ’ir sunûf-ı askerden on iki bin kadar mustahfızîn ve mevâcibleri içün dört-yüz kise hazîne ve cebe-hâne ile Revân muhâfazasına ta‘yîn olundu. Egerçi asker hadden efzûn olup dağlar zahîre olsa kifâyet itmemek görünürdü.[52a] Lâkin Revân ve etrâfında ekinler erişüp Kızılbaş tedârüke mübâşeret itmeden varılmak ile cümlesi asker-i islâma nasîb olduğundan mâ‘adâ Anadolu’dan fermân olunan nüzülün ardı kesilmek ile ordu-yı humâyûnda keyl-i İstanbulî on kerre yirmi kıyyedir. Bir gurûşa ve arpa rub gurûşa satılup hattâ Revân’a vâfir zahîre alıkondu. Emirgûne oğlu cümle ehl ü ıyâli ve rızık mâlı ve binden ziyâde etbâ‘ı ile taşra çıkup sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerine bende olmuş idi. Hil‘at ve hançeri ve sorguç ve kemer-i mücevheri dahi niçe ihsâna mazhar olduğundan mâ‘adâ kendüye Haleb eyâleti ve kethüdâsı Murâd Ağa’ya Tranbûs-şâm eyâleti tevcîh olunup mu‘temed âdemler ile Arzırum tarafına irsâl olundu. Amma çünki zâtı râfız ve ilhâd üzere olup Sultan-ı ehl-i sünnet hazretlerine itâ‘at ve inkıyâdı zarûri idi. Arzırum’u geçdikden sonra bir behâne ile kal‘a-i Revân’a teslîme sebeb [52b] olan Murâd Kethüdâyı katl idüp bu gûne fesâda ikdâm eyledi. Emirgûne oğlunun bî-bâk ve bî-pervâ kendi başı beraberi bir beylerbeyi katline cür‘eti ma‘lûm-ı humâyûn olıcak öyle bî-edeb râfızî bed-mezhebi Haleb gibi diyâra hâkim itmek münâsib değil idüği hâtır-ı âtırlarına hutûr idüp Haleb beylerbeyisi Ahmed Paşa ânı İstanbul’a îsâl ile me’mûr oldu.172 172 Bir kâçı…me’mûr oldu E : cebecilerden biri kadem-i himmetle bir gün burc üstüne çıkup Kızılbâş bayraklarından birin getürmeğin hilâf-ı marzîleri iken recâsı üzere sipâhilik ihsân buyurdular. Lâkin zahm-dâr olmağın az müddetde nisâb cândan bî-nasîb olup yine bir gün Has oda huddâmından Şeyh-zâde İbrâhim Ağa nâm dilâver kal‘a kapusun mızraklayup himmet-i sultânî yâver olmağın sâlimen gelüp avâtıf-ı aliyyeye mazhar oldu. İmâm-ı sultânî Evliya Efendi hasta olup Konya’dan avdet etmiş idi haber-i intikāli gelüp hidmet-i imâmete Beher-hâl dergâhlarına ilticâ idenler mahrûm kalmak şân-ı şerîflerine lâyık olmamağın vezâret173 hasları ve İstinye kurbünde174 ma‘lûm-ı halk-ı âlem olan Ferîdûn bağçesi ve ahır kapusı dâhilinde bir mükellef sarây ihsân buyurulup me’kûlât ve meşrûbâtı dahi taraf-ı mîrîden tayin buyuruldu. Altı-yedi sene beytülmâl-ı müslimîni fısk u fücûra sarf idüp İstanbul da dahi şe’âmeti sîrâyet itmiş iken ba‘z-ı umûr iktizâsıyla sa‘âdetlü pâdişâhımız175 hazretleri Halleda’llahu mülkeh176 ahd-ı saltanat-ı aliyyelerinde müstehıkk olduğu cezâsını bulup dârü’s-saltanati’l-aliyye [53a] ol fâsık u fâcir vücûd-ı menhûsundan pâk oldu ماٻسٺحق الٻقصه علٻه Revân’ın177 ta‘mîr ve zahîre ve hazîne ve cebe-hâne ve asker cihetinden cümle178 mühimmâtı tekmîl oldukdan179 sonra sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin azîmetleri Tebrîz cânibine olmak mukarrer olup askerden ba‘zıları Arzırum tarafına fîrâr itmeleri ihtimâlini def içün vezîr Ken‘ân Paşa’ya neferâtıyla on dört çorbacı ve birkaç beylerbeyi ve sunûf-ı askerden birkaç bin âdem koşulup Revân’da üç-dört gün oturduk dan sonra Ahıska fethine teveccüh itmek ile me’mûr olup mâh-ı180 rebî‘ülevvelin altıncı günü tuğ-ı zafer-fürûğ-ı sultânî diyâr-ı Acem cânibine doğruldu. Ol gün Revân’da kalan Murtazâ Paşa ve cümle asker azîm alây ile sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerin teşyî idüp du‘â-i hayrlarına mazhar olduğu181 dördüncü menzil olan Dehne gedüğü nâm makāma nüzûl olundukda Aras suyu üstüne182 köprü yapılmağa mecâl olmamağın öyle deryâ-misâl nehr-i azîm ayakdan [53b] geçilüp lâkin183 bîinayetallahi te‘âlâ ancak ba‘zı zahîre ıslanmak zararı görüldü. Sikâtdan mesmû‘dur ki Şehriyâr-ı kâm-kâr hazretlerinin cânib-i yesârlarında yürüyen bir solağı su götürürken sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri bizzât elinden tutup garkdan halâs buyurdular. Hatta ol derd-mend bîm-i cân ile184 mübârek ellerin muhkem tutup tırnakları185 azîm te’sîr eyledi. Bu hâli görenler bî-ihtiyâr ağlayup pâdişâh rû-yı zemîn186 hazretlerine bî-haddi187 du‘â itdiler. Mâh-ı ta‘yîn olunan Şamî Yusuf Efendi Revân’da ordu-yı humâyûna vâsıl olıcak emr-i âlî üzere müşkil gûşâ-yı halk-ı âlem-sânî İmâm-ı â‘zam müfti’l-enâm Yahya Efendi hazretleri muktedâ-yı pâdişâh-ı İslâm olmak şerefiyle mükerrem oldu.İle me’mûr oldu. B 173 Nüshalarda وزرات şeklinde yazılmış 174 kurbünde E: karyede B 175 pâdişâhımız E: pâdişâh B 176 Halleda’llahu mülkeh E: -B 177 Revân’ın E: -B 178 cümle E: Revânın cümle B 179 oldukdan E: olundukdan B 180 mâh-ı E: -B 181 olduğu E: oldular ve B 182 üstüne E: üzere B 183 lâkin E: -B 184 cân ile E: cânla B 185 tutup tırnakları E: sıkup tırnakları sâ‘îd-i sîmînlerinde B 186 rû-yı zemîn B: -E 187 bî-haddi B: -E mezbûrun on birinci günü kal‘a-i Mâkû kurbünde su kenârında konulmuş idi188. İstanbul’dan ulak gelüp Sultan Alaaddin nâm şehzâde vücûda geldüğünü189 müjde itmeğin ol gice azîm mum donanması olup sabâha dek190 yeniçeri191 tüfenk şenliği etdiler. On üçüncü gün Cevres nâm kal‘aya varıldık da üç gün oturak olup fermân-ı lâzımü’l-iz‘ân üzere192 der ü divârı zîr ü zeber oldu. Ertesi Behistân nâm menzile andan kasaba-i Hoy’a iki günden sonra Merend’e varılup anlara dahi ateş-i fenâ salındı193. Mâh-ı mezbûrun [54a] yirmi sekizinci günü On altıncı menzil olan sa‘d-âbâd-ı Tebrîz’e nüzûl buyurulup Cihân Şâh ve Sultan Hasan câmi‘inden mâ’adâ âli sarâyları ve mükellef194 ve münakkaş binâları ve bağ[ve]bağçeleri asker-i islâm tîşe-i intikām ile harâb ü yebâb idüp serv-âsâ Eflâk’a ser çeken nâzik ve mevzûn kavâkları hâke saldılar. Revân’dan kalkduğı günden berü Hân-ı hânân Rüstem Hân önce kaçup gider idi. Amma bir yerde askerin önüne gelüp isbât-ı vücûd içün bir hüner göstermeğe kādir olmadı. Sâhîb-kırân-ı âlem hazretleri eğerçi Tebrîz‘den Erdebil ve Kazvin’e doğru azîmet buyurup belki kürsi’-i memleket-i Irâk-ı Acem olan Isfahân’a varmağa195 himmet buyurmuşlar idi. Lâkin deryâ-i asker bî-pâyâna İrân vîrânelerinde kifâyet mikdârı zâd u zevâde tedârükünde usret olduğundan mâ‘adâ çâr-pâr makūlesinde kemâl-i za‘f ü kıllet olup mevsim-i şitâ dahi karîb olmağın ol niyyetin vücûd bulması vakt-i âhare te’hîr olunup [54b] mâh-ı rebîülevvelin üçüncü günü haşmet ve ikbâl ile Van cânibine atf-ı inân buyuruldu. Serhadd-i kişver-i acem196 olan Kotor nâm muhtasar kal‘a kurbüne197 varıldıkda toplar ve ağırlık ve ekser asker doğru yoldan Van’a irsâl buyurulup sühûletle alınmak mümkin olursa feth olunmak kasdıyla mezbûr kal‘anın üstüne varıldı. Lâkin ol kal‘a kemâl-i irtifâ [ve] metânet üzere olup teshîri azîm takayyüd ve tedbîre muhtâc olmağın bî-hûde tazyi‘-i evkât münâsib görülmeyüp Van’a revân’e oldular. Mâh-ı mezbûrun on sekizinci günü on dördüncü menzil olan Van’a varılup198 ol menzilde vezîria‘zama Rumili eyâleti dahi zamîme oldu. Ba‘zı maslahat içün vezîria‘zâm birkaç gün Van’da kalup yirmi ikinci gün sa‘âdetlü pâdişâh bend-i mâhî üzerinden azîmet idüp199 on günde Bidlis’e varıldıkda hâkimi olan Abdâl Hân 188 su…konulmuş idi E: darb-ı hayme nüzûl buyurdular ol menzilde B 189 vücûda geldüğünü E: dünyâya geldi deyü B 190 sabâha dek E: -B 191 yeniçeri E: yeniçeriyân B 192 fermân-ı…üzere B: -E 193 salındı E: salınup B 194 mükellef E: -B 195 varmağa E: varmak içün B 196 acem E: -B 197 kal‘a kurbüne B: kal‘aya yakın E 198 oldular…varılup B: olup E 199 idüp E: buyurup B azîm ziyâfet tertîb ile200 mâh-ı cemâziyelûlânın dokuzuncu günü on sekizinci menzil olan Diyârbekir’e vusûl müyesser olup serdar dahi bir iki gün sonra gelüp Kapudan Hüseyin Paşa [55a] Mısır’a vâli Rumili Kādı‘askeri Hocâ-zâde Abdullah Efendi Mısır kādısı oldu. Mansıbı Anadolu Kādı‘askeri Molla Ahmed-zâde Nuh Efendi’ye olup kapudânlık ve Anadolu kādı‘askerliği201 İstanbul’a vusûlden sonra tevcîh olundu. Silahdâr Paşa tarafından Şâm202 mütesellimi olan Çiftelerli203 Osmân Ağa isnâd ve iftirâsı ile Şâm kazâsından ma‘zûl olan Mustafa Ahmed Efendi âlem-i vücûd dan izâle olunmak bâbında Hüseyin Paşa’ya fermân-ı âlî sâdır olmağın Şâm’a karîb varıldıkda204 âdem gönderip Mustafa fakîri müsâfir-i diyâr-ı adem eyledi. Sa‘âdetlü Pâdişâh hazretlerinin mübârek ayaklarına205 veca ârız olup bir mikdâr hiffet gelince Diyârbekir’de on-üç gün ikāmet den sonra şehr-i mezbûrun yirmi ikinci günü devlet ü haşmet ile darü’s-saltanat cânibine azîmet buyurulup206 vezîria‘zâm on birinci menzil olan Hekîm Hânı’na dek sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerine gönderdi207. Badehû ser-hadler ahvâliyle takayyüd içün Diyârbekir’de kışlamak [55b] üzere208 avd idüp Vezîr209 Musa Paşa İstanbul’a vusûle dek210 sefer kā‘immakāmı oldu. Mukaddemâ işâret olunduğu üzere Ken‘ân paşa Ahıska fethine me’mûr olmuş idi. Vezîr-i mezbûr leşker-i mansûr ile ol hisârı yirmi üç gün muhâsara etdikden sonra içinde olan surhserâna eman virüp kal‘a’i teshîr eyledi. Ve etrâfından dört-beş muhtasar kal‘a dahi alup muhâfazasına asker ta’yîn etdikden sonra azm-i dergâh-ı şehriyârî idüp mâh-ı recebin onuncu günü İznikmîd menzilinde ordu-yı humâyûna mülhak oldu. Menzil-i mezbûr da yirmi ay Kıbrıs cezîresinde mübtelâ-yı gam ve mihnet olan fakîr-i pür-taksîr ol cezîre’i bî-feryad dan âzâd olmak içün fermân-ı sultânî sudûr etdi211. Felillahi’l-hamd ve’l-minne pâdişâh-ı encüm-sipâh hazretleri mâh-ı mezbûrun on beşinci günü haşmet ü dârât ve râyât-ı sa‘âdet âyât ile darü’s-saltana İstanbul’a vâsıl ve azîm alây ile Bağçekapusu’ndan şehre dâhil olup [56a] yedi gün yedi gice donanma fermân olundu. Devleti rûz-efzûn ile212 Üsküdâr’dan azîmet buyuruldukda yetmiş yedi menzilde yüz yirminci günü Revân’a varılup feth ü zafer ile avdet213 olundukda seksen bir menzilde yüz yirmi sekizinci 200 ile E: eyledi B 201 askerliği E: askeri Molla Ahmet-zâde Nuh Efendi’ye B 202 Silahdâr … Şâm B: Şâm E 203 Çiftelerli E: Hafidlerli B 204 varıldıkda E: vardıkda B 205 mübârek ayaklarına E: ayağı sokulutmakdan nâşî B 206 buyurulup E: olundu B 207 hazretlerine gönderdi E: hazretleri teşyî‘ idüp B 208 kışlamak üzere E: kışlamak içün mamûr B 209 Vezîr E: -B 210 vusûle dek E: varınca B 211 etdi E: eyledi B 212 efzûn ile E: efzûnla B 213 avdet E: avd B gün İstanbul’a vusûl müyesser oldu. Darü’s-saltanat’dan214 müddet-i gaybetleri dokuz ay ve beş gün olmuşdur. Bâb-ı Sânî215 :Sa‘âdetlü pâdişâh-ı âlem-penâh hazretleri sefer-i Revân da iken İstanbul da zuhûr iden umûr beyânındadır216. Şam beylerbeyisi Küçük Ahmed Paşa mukaddemâ darb-ı dest ile giriftâr idüp dergâh-ı saltanata irsâl etdüğü217 dürzî-i bed-mezheb Ma‘noğlu Emir Fahruddin ki otak-ı âsumân-nitak Üsküdar’a çıkduğu gün der-devlet medâra ihzâr olunup bostâncı bâşı habsine verilmiş idi. Mâh-ı şevvâl evâhirinde218 Bayrâm Paşa’ya emr-i şerîf vârid olmağın niçe müddet iktisâb etdüği bî-hisâb günâhlar219 mukābelesinde [56b] âlem-i ademe gönderilüp cîfesi üç gün At meydanı’nda ibret-nümây halk-ı cihân oldu. İzmir kādısı Tevfîkî-zâde Mehmed Efendi’ye Murtaza Paşa’nın kadîmi adâveti olmağın iftirâlar idüp şehâdetine sebeb oldu. Hân-ı ma‘zûl Canbek Girây İstanbul’a gelüp taraf-ı saltanat dan vârid olan fermân-ı hümâyûn220 üzere Boğaz-hisâra irsâl olundu. Bir müddet den sonra anda rahmet-i Hakk’a vâsıl oldu221. Kayseriyye etrâfında olan karyelerin erbâbı Celâli istilâsı zemânın da perişân olup ekseri İstanbul’da tavattun etdüğü sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin ma‘lûm-ı humâyûnları222 olmağın kırk seneden berü vatanın terk eden223 re‘âyâ yerlerine sürülmek224 içün Bayrâm Paşa’ya hükm-i şerîf vârid olmuş idi. Paşa-yı mezbûr Mısır’dan ma‘zûl Seyyid Mehemmed Efendi’i müvella ve kethüda beyliğinden mütekā‘id Hüseyin Ağa’yı mübâşir ta‘yîn idüp bir kaç ay225 İstanbul mahallâtı teftîşin belâsına mübtelâ oldu. Amma netîce [57a] virdüği226 ma‘lûm olmadı. Konya kādısı Şehlâ Mehemmed Efendi’den mukaddemâ rikâb-ı humâyûna ref-i ruk‘a-i şikâyet olunup ba‘de’l-‘azl227 İstanbul’a gelmiş idi. Ba‘zı ahvâl228 iktizâsıyla deryâ-i 214 Dârü’s-saltanatdan E: dârü’s-saltanadan B 215 Bâb-ı sânî B: -E 216 umûr beyânındadır B: umûrdur E 217 mukaddemâ …etdüğü E:cebel-i şevkde nice nâm bir gâzinin ….mütehassın olan B 218 Otâk-ı… evâhirinde E: mukaddemâ Cereb sahrâsında tağveden hayme-i nîlî gûn gerüden olduğu kûh-i isnân-ı saltanat âşiyâna vâsıl olup sene erba‘a ve erba‘in ve elf mâh-ı şevvâl el-mükerremi evâhirinden kāîmmekām B 219 günâhlar E: günâhları B 220 taraf-ı…hümâyûn E: ordu-yı humâyûna sâdır olan hükm-i celîlü’l-kadir B 221 vâsıl oldu E: irsâl olundu B 222 Sa‘âdetlü…humâyûnları E: ma‘lûm-ı şehriyâri B 223 vatanın..eden E: tavattun iden B 224 sürülmek E: iclâ olunmak B 225 idüp…ay E: olunup birkaç gün birkaç ay B 226 virdüği E: virdüğide B 227 ba‘de’l-‘azl E: azl olunup B 228 gelmiş…ahvâl E: vusûlünden sonra ba‘zı umûr B gazab-ı sultanî tekrar mevcelenüb bir229 kapucı bâşı irsâl buyuruldu. Teftîş olunmak nâmıyla mezbûru İstanbul’dan getürüp Konya bazarın da ber-dâr eyledi, fî-muharrem li230sene. Hamse ve erba‘în ve elf şehr-i rebîülevvelin dokuzuncu günü müjde’i231 feth ile Bayrâm Paşa’nın Emîr ‘Ali nâm âdemisi232 gelüp on ikinci günü kapucılar kethüdâsı ve Beşir Ağa İstanbul’a vâsıl oldular. Fermân-ı sultânî üzere dört gün ve dört233 gice ‘azîm donanma tenbîh olunup hükm-i takdîr-i İlâhî ve emr-i mutâ‘-i pâdişâhi ile ol gice şehzâde Sultân Bâyezid ve Sultân Süleymân sa‘âdet-i şehâdete vâsıl oldular. Allah subhanehû ve te‘âlâ hazretleri bâkilerine ‘ömr-i tavîl müyesser idüp bu hânedân-ı azîmü’ş-şân neslini inkıtâ‘dan [57b masûn ve mahfûz eyleye, âmîn. İrtesi de’b-i kadîm üzere has bağçe de nemâzları kılınup vâlid-i mâcidleri merhûm Sultân Ahmed Hân türbesine defn olundular. Kāimmakām Bayram Paşa üç dört aydan berü İstanbul hisârına karîb olan emlâk ve ashâbı ve evkâf-ı müslimîn malıyla der ü divârın ağartmağa sa‘y ve ikdâm idüp şehr-i mezbûr da tekmîl ve el-uhdetü ale‘r-râvi bu bahâne ile medrese ve türbesine vâfir evkâf tahsîl eyledi. Revân seferine azm-i humâyûn buyurulduk da Piyâle Kethüdâ cebe-hâne ve sâ’îr mühimmâtı234 Trabzon’a nakl ile me’mûr olup edâ’-i hizmet den sonra fermân-ı âlî üzere Azak Denizi cânibine salup Kerş boğazından çıkan Ton kazağı yolların sedd idüp235 ol taraflarda236 muhâfaza üzere iken Özî boğazından237 çıkan şâykâlardan iki kıt‘ası Kefe etrâfın da olan kurâyi238 gāret itmek sevdâsında idüği [58a] istimâ olunmağın bir iki pâre kādırga irsâl olunup Ulun nâm mahalde ol şaykaları elli altmış kazak ile ele getürdiler239. Bâb-ı sâlis240: Sultân-ı Gâzi Hazretlerinin İstanbul Vusûlünden Sonra İzz ü İkbâl ile241 Sefer-i Bağdâd’a Azîmet Buyurunca Vâk‘i Olan Ahvâl Beyânındadır. 229 mevcelenüp bir E: mesmuh olup B 230 Fî-muharrem li E: -B 231 müjde’i E: müjdeci B 232 âdemisi E: âmîsi B 233 dört B: -E 234 mühimmâtı E: mühimmât B 235 Kerş…idüp E: -B 236 taraflarda E: tarafları B 237 boğazından E: boğazında B 238 kurâyi E: kırânı B 239 elli…ele getürdiler B: aldılar E 240 Bâb-ı sâlis B: -E 241 İle E: -B Çün uğûr-ı humâyûn da sadâkat üzere hızmet idüp242 tahsîl-i rızâ-yı pâdişâhî içün serbâzlık iden bendeler hemîşe-nevaziş ü iltifât-ı Şehinşâhî ile sâirden mümtâz olmak âyîn-i dîrîn-i selâtîn-i osmâniyyedir243. Bu sefer-i nusret eser de yeniçeri ağası Mustafa Ağa hazretleri neferâtı kemâl mertebe zabt ve meterisde kullanmak Revân’ı feth itmek bâbında cân u bâş ile sa‘y ü gûşiş etdüği mukābelesinde244 manzûr-ı ayn-ı âtıfet-i Şehr-yârî olup İstanbul’a vusûlünden sonra Kapudânlık mansıb-ı celîli ile teşrîf buyuruldu. Fî evâhir şehr-i receb. Mir-ahûr Şâhîn Ağa yeniçeri ağası olup harem-i humâyûn da hazine kethüdâsı olan Hasan Ağa mir-ahûr oldu. İstanbul kādılığından245 halefim olan [58b] birâder-zâdemiz Mahmud Efendi kāîmmakâm Bayrâm Paşa himmeti ile Anadolu kādı askeri olup bu fâkîrin hissesine sabr-ı tevekkül246 düştü. Kāîmmakâm Bayrâm Paşa Parmak kapu da çengâl-ı siyâset vaz etdürüp tarîh-i te’lîf de247 sadrıa‘zâm hazretleri ol bid‘ati izâle idince Bayram Paşa vâfir hayr du‘â aldı248, fî şa‘bân. Haleb Beylerbeyisi Ahmed Paşa arzıhâl249 ile mukaddemâ Kıbrıs’a nefy ile Haleb kādısı Azîz Efendi-zâde Behâyi Çelebi vatanına avd itmek içün emr-i celîle’l-kadr sâdır oldu, fî şehr-i ramazan. Edirne kādısı Seyyid Yûnus Çelebi bostancı-bâşı ile250 inhâsıyla Gümülcine’ye iclâ olunup birkaç günden sonra mahzar-ı afv u inâyet oldu. Yeniçeri kâtibi Osmân Efendi hazretlerinin251 kalemi mazbût olmayup hatta ba‘zı kimesnelerden mesmû olduğu üzere sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin nâm-ı şerîfleri yüz gurûşa yeniçeri defterine kayd etmeğin Dîvân-ı Humâyûn’da katl olundu.[59a]Cezîre-i Kıbrıs’da olduğumuz252 eyyâm-ı mihnet de evvelden kat‘â aşinâlık yoğ iken mücerred halimize merhameten dil virânemizi niçe ihsân ile âbâdân253 iden Mısır beylerbeyisi Kara Ahmed Paşa ma‘zûl olup İstanbul’a geldik de Silahdâr Paşa’nın ifsâd ve iğvâsıyla birkaç gün Bostâncıbâşı habsinde oldukdan sonra şühedâ zümresine mülhak oldu254 , fî şevvâl rahmetü’llahi aleyh255. 242 uğûr-ı…idüp E: -B 243 osmaniyyedir E: osmaniyyeden B 244 kullanmak…mukābelesinde B: -E 245 kādılığndan E: kazâsından B 246 tevekkül E: tahammül B 247 etdürüp…te’lîfde E: idüp te’lîf-i tarîhde B 248 aldı E: mazhar olup B 249 arzıhâl E: arzıyla B 250 ile E: hilâf-ı vâki B 251 hazretlerinin B: -E 252 olduğumuz E: olduğu B 253 niçe…âbâdân E: dest-i ihsânla âbâd B 254 mülhak oldu E: ilhak olundu rahmetü’llahi aleyh B 255 rahmetü’llahi aleyh E: -B Sadr-ı sadâretde fezâ-yı kazâ-i Mısır’a tenezzül iden Hocazâde Abdullah Çelebi’nin intikâl haberi vâsıl olup mansıb-ı mahlûl Şâm’dan ma‘zûl Çelebi Ahmed Efendi’ye oldu,fî zilka‘de. Şâh-ı Gümrah Revân’ı aldığıdır256; Sa‘âdetlü Pâdişâh hazretleri diyâr-ı Rûm tarafına avd buyurdukları257 Şâh’ın258 ma‘lûmı olucak hayât-ı tâze bulup kādir olduğu kadar asker ile de259 Revân cânibine azîmetleri260 Murtaza Paşa yanında Şâh’a mukâvemet edicek kadar261 asker ile262 vâki hâli der-i devlet-medâra ve serdâra arz u i‘lâm idüp [59b] hisâr içinde cenk itmeğe karar virdi263. Hakkā ki iki aydan ziyâde müddet264 azîm cenk idüp265 evâsıt-ı mâh-ı ramazân-ı266 mübareke de fevt olıcak kethüdâsı Zülfikâr Kethüdâ dahi bir ay kadar muhâsara267 belâsına sabr-ı tahammül etdikden sonra nâçâr emân ile teslîm eyledi. Şâh’ın Revân’a hücûmu sem‘i humâyuna vâsıl olıcak, şiddet-i şitâ hengâmında ber-vech-i isti‘câl yeniçeri ağası irsâl olunup Anadolu askerin268 Revân imdâdına sürmek içün fermân-ı humâyûn üzere vüzerâdan sultân-zâde Mehemmed Paşa ve Cân-polâd-zâde269 Mustafa Paşa iki koldan azîmet etdiler. Serdâr dahi Diyârbekir’den ilgâr ile arayla270 Arzırûm’a andan Hasan kal‘asına varup menzil-i mezbûr da Anadolu’da olan beylerbeyiler ve ümerâ ve serdâra vâsıl olıcak Anadolu Beylerbeyisi Gürcü271 Mehemmed Paşa ve Karaman Beylerbeyisi Mehemmed Paşa272 ve Sîvâs Beylerbeyisi İbrâhim Paşa ve Çıldır Beylerbeyisi Sefer Paşa ve Mar‘aş Beylerbeyisi Bıyıklı Mustafa Paşa [60a]Revân imdâdına ta‘yîn olunup asker-i İslâm hengâm-ı sermâda Soğanlık yaylâsını bin belâ ile aşup evâil-i şehr-i zilka‘de de Kars’a karîb Bazdiz kal‘asına varıldık da Revân kal‘ası273 Kızılbâş eline düşdüğü haberi alınup beylerbeyiler Oltu ve Çıldır ve ol taraf da olan sâ’ir kılâ‘i muhâfazaya kaldılar. Cânpolâd- 256 Şâh-ı Gümrah Revân’ı aldığıdır B:-E 257 buyurdukları E: buyurduklarıdır B 258 Şâh’ın E: Şâh-ı Gümrah’ın B 259 ile de E: nühûset eser ile B 260 azîmetleri E: azîmet idüp B 261 kadar B: -E 262 ile E: olmamağın B 263 hisâr…virdi E: nâçâr beş perde hisârda karâr-ı ihtiyâr eyledi B 264 müddet B: -E 265 cenk idüp E: merdâne hareket idüp B 266 ramazân-ı E: -B 267 fevt…muhâsara E: sultân-ı kişverin olan ruh-ı hayavânı muhâfaza şehristân-ı bedenden kasr-ı yed idicek Kethüdâsı Zülfikar Ağa dahi bir ay muhâsara B 268 askerin E : askerini B 269 Cânpolâd-zâde E: cânpolâd-oğlu B 270 arayla B:-E 271 Gürcü E:-B 272 Karamân…Paşa E: -B 273 bin …kal‘ası E: -B zâde Mustafa Paşa edâ’i hizmet iderek Arzırûm’a varılacak mukaddemâ Musa Çelebi Receb Paşa pâdişâh hazretleri274 sarâyına ânın kefâleti ile gönderilen275 Musa Çelebiye sa‘âdet-i276 şehâdet nasîb olmağın sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin derûnun da ukde kalup bu esnâda me’mûr olduğı hizmet de dahi277 taksîr isnâdı sebebiyle taraf-ı saltanat-ı aliyyeden vârid olan hatt-ı humâyûn mûcibince âlem-i vücûddan nâbûd oldu. Birkaç günden sonra Defterdâr İbrâhim Paşa dahi katl olunup yeri târîh-i te’lîf de vezâretle bâş defterdâr olan Mehemmed Paşa’ya [60b] sipâriş olundu. Şâh-ı gümrâh emân ile Revân’ı aldıkdan sonra içinde bulunan Zülfikâr Kethüdâ278 ve Sevindük Paşa ve Memi Paşa ve Murtaza Paşa nâm Beylerbeyileri birkaç beyler ve ba‘zı müte‘ayyin kimesneleri alıkoyup mâ‘adâsını ıtlâk eyledi. Ve bir mikdâr ta‘mîr ve termîm ve zimâm-ı279 hükümetini Kelb-i Alî nâm hâna bed-peymân280 teslîm idüp Isfahân’a gitti, fî zilhicce. Muhâfazada olan beylerbeyiler dahi Kars ve Ahıska kal‘aların ve sâ’ir serhad kıla‘ını kemâl-i mertebe ta‘mîr idüp Arzırum cânibine döndüler, fî şehr-i muharremü’l-harâm281 li-sene sitte ve erba‘in ve elf. Nevrûz-ı sultânîde Kapudân Paşa Hazretleri282 me’mûr oldukları Tersâne’i âmire umûruyla kemâl-i takayyüd ve ihtimâm üzere olup mühimmât-ı donanmâ’i itmâma meşgūl iken kāfirlerin283 üç menzili284 gemisi kapudânı olan Sakızlı nâm mel‘ûnun Akdeniz’e çıkup boğazdan taşrada tüccâr gemilerin gezdirmez285 olduğu haberi vâsıl olmağın üç günde tersâne gemileri [61a] mühimmâtını tekmîl idüp sene’i mâziye şehr-i zîlka‘desinin onbeşinci günü âyîn-i Osmâni üzere yâlı köşkünde şeref-i dâmen-bûs-ı sultânî286 ve hıla-ı fâhire-i Husrevânî287 ile müşerref olduklarından sonra du‘â-i hayrları288 alup Beşiktaş ve Yedi kulle de tarh-ı lenger-karâr olunmadan289 Gelibolu’ya azîmet olunmuş idi. Anda bir gün oturulup boğazdan çıkıldık da Tâş Özi ve sâ’îr ihtimâl virilen290 adalarda kalınup291 kâfir gemilerinden nâm ve292 nişân peydâ293 olmamağın Girid 274 pâdişâh hazretleri B: -E 275 gönderilen E: gönderilüp B 276 sa‘âdet B:-E 277 dahi E: -B 278 Kethüdâ E: Ağa B 279 zimâm B: -E 280 bed-peymân B: -E 281 muharremü’l-harâm B: muharrem E 282 Hazretleri B: -E 283 kāfirlerin E: kāfirin B 284 menzili E: fenerlü B 285 gemilerin gezdirmez E: sedd-i râh-ı selâmet B 286 sultânî E: sultânisiyle B 287 Husrevânî E: sultânî B 288 hayrları E: hayrların B 289 olunmadan E: olmadı B 290 ihtimâl virilen E: ihtimâl var iken B 291 kalınup E: yoklanup B 292 ve B: -E 293 peydâ E: tâhir B adasına varılup anda dahi haberi alınmadı. Lakin bir gün mukaddem ol taraflarda iken294 iki kıt‘a kalyon göründüğü mukarrer olmağın cezîreye âdem çıkarılup bir mürtefi dağdan deryâya nazar olundukda ırakdan duhan295 görünüp sür‘atle ol cânibe azîmet olundu. Ahşama karîb ol kalyonlar296 çatılup nısfü’l-leyle dek ceng olunup alınmak yakın olmuş iken rüzgâr çıkmağın297 kalyonlar firâr etdiler. Sabâh namâzından sonra [61b] ardlarına düşülüp zuhra karîb enginde298 irişdiler. Sâhib-i devlet kapudân paşa hazretleri bâşdardasına ancak hâlâ kapudân ve ol tarih de Tersâne-i âmire kethüdâsı olan Piyâle kethüdâ ikisi hempâ olup sâ’îrleri gerüde kalmağın birer kalyona bâşabâş çâtup az zemân da darb-ı dest ile feth299 etdiler. Her birinde yüzer300 kadar kâfir çıkup gemilere tevzî olundu. Andan Kıbrıs cezîresine varılup Mâğôsa ve Tuzla ve Baf kal‘alarına301 cebe ve ta‘mîr ve sâ’îr302 mühimmâtın görüp kezâlik İskenderun ve Saydâ ve Beyrût tarafların dahi yokladıkdan sonra Sakız’a varıldı. Andan Eğriboz’a salınup303 gemileri bağladılar. Rûz-ı kāseme dek deryâ-yı muhâfazaya takayyüd-ı tâm olunup304 altı ay temâmında sâlimen temâmen tersâne-i âmireye vâsıl oldular. Baz‘ı kimselerden mesmû olduğu üzere bu305 sefer-i nusret-eserde üç kalyon ve beş tartına ve üç yüz esîr alınmışdır. Hak subhânehu ve te‘âlâ hazretleri [62a] berr ü bahrde asker-i islâmı dâ’imâ306 muzaffer ve mansûr eyleyüp dîn düşmanları[nı]307 müdemmer ve makhûr eyleye, âmin. Sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri mukaddemâ sefer-i Revân’dan mürâca‘at buyurduklarında Silahdâr Paşaya ber-vech-i arpalık Aydın ve Sârıhân ve Niğbolu sancâkların inâyet idüp cezîre-i Kıbrıs harâcı olan yüz bin kadar gurûşu dahi ana ihsân buyurmuşlar idi. Ve308 silahdâr paşa mutasarrıf olduğu Şâm eyâletini Arzırum Beylerbeyisi Küçük Ahmed Paşa’ya tevcîh buyurup309 Musul muhâfazasına310 me’mûr itmişler idi. Paşa-yı mezbûr mahall-i me’mûra311 vâsıl olıcak birkaç aydan sonra Şâh’ın küçük mîr âhûru Zeynel Hân gâlibâ Şâh 294 iken B: -E 295 ırakdan duhan B: dütün E 296 kalyonlar E: kalyonlara B 297 çıkmağın E: çıkmağla B 298 enginde E: iken de B 299 darb-ı dest ile feth E: dest-i darbla feth B 300 yüzer E: yüz B 301 kal‘alarına E: kal‘alarının B 302 cebe…sâ’îr E: -B 303 salınup E: varıldı B 304 olunup E: olundu B 305 bu B: -E 306 dâ’imâ E: hemîşe B 307 düşmanları E: düşmanların B 308 Ve E: -B 309 buyurup E: buyurulup B 310 muhâfazasına E: muhâfazasıyla B 311 mahall-i me’mûra E: Musul’a B Hind’den gelen bir büyük fîl ile Şehrizol312 tarafından ubûr etdüği paşa-yı mezbûr313 mesmû‘ı olmağın314 ağalarından Delidünya ve Serhoş Hasan nâm ağalarıyla bir mikdâr asker gönderüp Zeynel Hânı bozdular. Ve ol fili alup Âsitâne-i sa‘âdete gönderdiler. Bu haber Şâha [62b] vâsıl olıcak mukaddem hân315 Delür Hüseyin Han ve Siyâvuş Hân ve Zâlim Ali nâm gülabî altmış bin asker-i surhser ile Ahmed Paşa üzerine havâle eyledi. Mâh-ı rebî‘ülahırın yedinci günü316 kal‘a-ı Mihribân önünde mukābele ve317 ahşâmdan muhârebe318 vâki olup irtesi tekrâr âteş-i harb u kıtâl işti‘âl buldu. Dahve-i küberâda Ahmed Paşa mecrûh olup Kızılbaş leşkerine göre asker-i İslâm az olmağın bi’z-zarûre inhizâma yüz tutdular319. Paşa-yı mezbûr bu hâli göricek320 boynunda mızrak zahmı olup hastalıkdan kemâl mertebe za‘fı dahi var iken sell-i şemşir idüp kendüyi düşman askerine urdu321 ve birkâç Kızılbaşı hâk ve322 helâke düşürdükden323 sonra324 gazâ yolunda cân-bâş terk idüp sa‘âdet-i şehâdete nâ’il ve civâr rahmete vâsıl325 oldu. Bu haber Arzırum’da serdâra vâsıl olıcak eyâlet-i Şâm’ı kethüdâsı Derviş Mehemmed Ağa’ya virüp güzide asker ile mu‘accelen326 Musul muhâfazasına gönderdi327. Ve kendü dahi çok eğlenmeyüp der-akab328 Diyârbekir’e teveccüh eyledi,[63a] fi cemâzıyelûlâ. Revân imdâdına irişmediğinde329 serdâra taksîr isnâd olunup ba‘zı husûsdan dahi sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri bî-huzûr olmağın330 mâh-ı ramazânü’l-mübârekin on birinci günü Bayrâm Paşa vezîria‘zâm olup sefer-i humâyûn mühimmâtını tedârük içün serdârlık ünvânıyla Anadolu’ya geçmek fermân buyuruldu. Yevm-i mübârek-i arefede kā‘immakāmlık hızmet-i şerîfesi dahi Kapudân Paşa hazretlerine zamîme olup iyd el öpmesinde vezîria‘zâmdan sonra dâmen-bûs-ı sultânî birle331 müşerref oldular332. Allah subhanehû ve 312 Şehrizol E: Şehrizor B 313 mezbûr E: mezbûrun B 314 olmağın E: olmağla B 315 hân E: -B 316 gülâbî…günü E: -B 317 mukābele ve B: -E 318 muhârebe E: mukâtele B 319 inhizâma yüz tutdular E: inhizâm tarafına yüz tutuldu B 320 göricek E: görüp B 321 urdu E: urdi B 322 ve B: -E 323 düşürdükden E: düşürüp B 324 sonra E: ba‘dehu B 325 ve…vâsıl B: -E 326 virüp…mu‘accelen E: tevcîh idüp alâ cenâhi’l-isti‘câl 327 gönderdi E: irsâl eyledi B 328 der-akab B: -E 329 irişmediğinde E: irişmediğinden B 330 ba‘zı…olmağın E: ….şehriyâride Enderun iken bundan bâ’idi mukaddemâ Murtaza Paşa’yı li-garaz Revân muhâfazasına ta‘yîn etdirmek tedbîrinin fesâdı zuhûr etmeğin B 331 birle E: ile B 332 oldular E: oldu B te‘âlâ hazretleri müteyemmen idüp dîn ü devlete lâyık a‘mâl-i hayra muvaffak eyleye333. Eğerçi henüz dahi şiddet-i şitâ geçmeyüp sefer zemânı olmâmış idi334. Lakin sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri335 Şâh-ı gümrâhdan ahz-ı intikāma kemâl-i takayyüd ve ihtimâmları olmağın fermân-ı humâyûn üzere mâh-ı şevvâlin sekizinci günü vezîria‘zâm alay ile336 Üsküdâr’a geçüp yirmi üçüncü günü Haleb cânibine azîmet eyledi. Ma‘zûl serdâr [63b]der-i devlet medâra gelicek zâhir hıdemât-ı saltanat da taksîr mukābelesinde ammâ fî’l-hakîka Anadolu’da câbecâ beyhûde on beş den ziyâde hânlar yapdırmak takrîbi ile kazandığı337 vebâl-i azîm cezasıçün338 min-cânib-i Allah has bağçe de habs belâsına mübtelâ olup üç aya karîb Sırça sarây can korkusuyla başına zindân oldu. Hâsı hâseki sultânın paşmâklığı olup voyvodası kendü hevâsına mütâba‘at etmediğiçün nâ’ibden şekâyet-nâme gönderüp339 hükm-i humâyûn mûcibince nâ’îb-i fakîr340 Menemen’de salb olundu, fî zîlka‘de. Sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin341 çerâğları olup bî-hadd ihsânlarına mazhar olan inâyet Girây Han Revân seferine me’mûr iken ba‘zı â‘zâr-ı fâside ile imtisâl-ifermâna isti‘câl itmediğinden mâ‘adâ birâderi Kağılga Hüsâm Girây tahriki ile dergâh-ı âlî kullarından olup Merhûm Sultan Osman’dan berü Akkirmân sahrâlarına tavattun iden Kantemür mirzâ üzerine [64a] ale‘l-gafle asker çeküp cümle mâmelekini yağmâ eyledi. Kantemür sebük-bâr Asitâne-i aliyye cânibine karar idüp biraderleri Selmân342 Mirzâ ve Orak Mirzâ nâçâr sûreta hâna tâbi oldular. Bu esnâda hânlık âhere virildi deyü Tatar içinde haber343 şâyî olup hân bir mikdâr asker ile sâhil-i deryâ muhâfazasına gitdi. Ve câ’iz ki yenihân karadan gele deyü Kağılga Hüsâm Girây ve Nureddin Sa‘âdet Girây’ı Özi ve Ur nehirleri meyânın da karâr ile me’mûr eyledi. Selmân ve Orak ise dâ’ima344 fursat gözedirler idi. Bir gice mest-i şerâb345 ve âlûde-i haâb iken şebihûn idüp Kağılga’yı ve Nureddin’i alef-i şemşir-i hûnbâra ve yanlarında olan Tatar askerin târûmâr eyleyüp temâm mertebe intikām aldılar, fî zîlhicce. Akkirmân taraflarında zuhûr iden fitne346 sem‘i humâyûna vâsıl olıcak Vezîr Ken‘ân Paşa serdârlık ile Özi cânibine irsâl buyurulmuş idi. Kağılga ve Nureddin katl olundukdan sonra [64b] vezîria‘zam-ı sâbık 333 Allah…eyleye E: -B 334 geçmeyüp…idi E: eyyâmı idi B 335 hazretleri B: -E 336 alay ile E : -B 337 kazandığı E: iktisâb etdiği B 338 cezâsıçün E: cezâsı içün B 339 voyvodası…gönderüp E: Bayi voyvoda nâmına olan zâlimin mezâlimine müsâ‘de etmediği içün sultân kethüdâsı Kara Abdi Efendi’ye şikâyetnâme gönderüp B 340 nâ’îb-i fakîr B: -E 341 hazretlerinin B: -E 342 Selmân E: Süleymân B 343 haber E : -B 344 dâ’ima E: her-bâr B 345 şerâb E: harâb B 346 fitne E : şerr ü şûr B Mehemmed Paşa’ya Özi eyâleti tevcîh buyurulup Ken‘ân Paşa avd ile me‘mûr oldu, fî şehr-i muharremü’l-haram li-seneti347 seb‘a ve erba‘în ve elf. İnâyet Girây ikdâm itdüği küstâhlık mukābelesinde azl olunup348 Selâmet Girây oğlu Bahâdır Girây iklîm-i Kırım’a hân oldu. Cezîre-i Kıbrıs Paşası olan Eski Yusuf re‘âyâya etdüğü zulm ü ta‘addîden nâşî şehr-i Lefkoşa’da dükkânlar kapanup halk ayağa kalkmış iken a‘yân-ı vilâyet sa‘y ü ikdâm ile fitne349 basılmış idi. Bu haber vâsıl-ı350 sem‘i humâyûn olıcak351 mezbûr paşa352 ve Lefkoşa kādısı Acemzâde Mustafa Efendi deryâdan getürdülüp kapucılar odasında habs oldular. Ve353 vaka‘nın aslını ve sebebini teftîş içün kozbekçisi irsâl olundu. Silahdâr Paşa ve Ruznâmeci paşa-yı mezbûrun tarafında olmak ile354 a‘yân-ı vilâyet cümle suçu kādı-i fakîre tahmîl itmeğin Eski Yusuf Kefe beylerbeyisi olup bî-çâre kādı katl olundu. Kantemür’e Karahisâr sancâğı virilüp [65a] gitmek tedârükünde iken vücudunun âleme lüzûmu olmamağın Üsküdâr bağçesine getürdülüp adem diyârına gönderildi, fî şehr-i safer. Hüsâm Girây işâret olunduğu üzere îkâz-ı fitne ve fesâda ikdam355 etdükde kendülere i‘anet ve imdâd356 içün Azak kal‘ası etrâfında olan357 olan Nogay Tatardan da‘vet idüp yerlerinden kaldırmış358 idi. Bu haber Masko Krâlına vâsıl olıcak Kazak eşkıyâsına imdâd idüp hayli müddet muhâsaradan sonra Azak kal‘ası Kazak eline düştü359. El-hükmülillâhi te‘âlâ İnâyet Girây ma‘zûlen der-gâh-ı sa‘âdete gelüp sebeb olduğu fitneler mukābelesinde bostancıbâşı hasbine virilüp ol gice şerbet-i fenâ nûş eyledi. Şâh Gümrâh ikdâm etdüğü nedâmetin çekeceği ma‘lûmı olup sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin âteş-i gazâbların bir mikdâr söyündürmek recâsına bî-hadd hedâyâ ve ubûdiyyet-nâme ile Halife Maksûd hânı ilçi göndermiş idi. Der-i devlete vâsıl oldukda360 sefer-i Bağdâd emr-i mukarrer olmağın nâmenin cevâbı [65b] Bağdâd’da virilmek üzere te’hîr olunup361 evvel bahâr olunca altı yedi ay kadar zemân cümle mühimmâtı taraf-ı 347 li-seneti E: sene B 348 olunup E : olup B 349 fitne E: gubâr-ı fitne B 350 vâsıl E: kar‘ B 351 humâyûn olıcak E: sultânî idicek B 352 mezbûr Paşa E: paşa-yı mezbûr B 353 deryâdan…ve E: der devlet-i medâra ihzâr olunup B 354 olmak ile E: olmağla B 355 ikdam B: in‘am E 356 kendülere…imdâd E: Teksîr-i sevâd içün B 357 olan E: darb-ı hıyam ârâm iden B 358 kaldırmış E : hâli kalmış B 359 eline düştü E : istilâsına giriftâr oldu ve mâl esîr ريستم oldu B 360 der-gâh-ı … oldukda E: İstanbul’a vusûl bulıcak جرا ٠سوصبغى içün bostancıbaşı habsine virilüp ol gice şebistân-ı ademe vaz‘ı kadem eyledi. Şâh-ı gümrâh ikdâm etdüği kâr-ı âkıbet mezmûmun nedâmetin müşâhede ideceği ma‘lûmı olup sa‘âdetlü pâdişâh-ı felek-câh hazretlerinin âteş-i gazabların bir mikdâr itfa eylemek recâsına bi-hadd hedâyâ ve ubûdiyyet ile Halife Maksûd Hânı irsâl etmiş idi. Hâk-i der-gâh-ı mecd-i ikbâle ruymâl etdikde B 361 olunup E: olundu ve B mîrîden görülüp Davut Paşa sarâyında habs gibi oturdu362, fî şehr-i363 rebîülevvel. Be hükm-i takdîr-i rabbânî364 şehzâde Sultân Kāsım’ın müddet-i ömrü temâm olmağın ihtimâl zuhûr-ı fitne bâbını sed mülâhazasıyla şem-i hayâtı söyündürüp cedd-i emcedleri Sultân Ahmed Han türbesinde defn olundu365, fî yevmissânî min-şevvâl. Sekbân bâşı Küçük Hasan Ağa yeniçeri ağası olup sefer-i humâyûn içün bostancı ve kul oğlundan beşbin kadar dilâver kapuya çıkdı366. Muslihüddin Ağa tekrâr sekbân bâşı olup İstanbul’da muhâfaza hizmetiyle me’mûr oldu. Abâza şeyhi nâmıyla şöhret şi‘âr367 bulan Kayseriyyeli Emir Efendi dahi sâhâ-i dünyâdan sarây-ı ukbâya gönderilüp Üsküdâr’da Mihr ü mâh Sultân medresesi önünde mu‘tekîf-i künc-i mezâr oldu. Bâb-ı râb‘î 368: Sultân âlî himmet hazretleri devlet ü haşmet ile sefer-i nusret-esere azîmet buyurup dârü’l-hilâfe [66a] Bağdâd’ı kızılbâş-ı bed-ma‘âş elinden tahlîs buyurdukları beyânındâdır369. Firdevs-mekân Sultân Süleymân Hân ahd-ı saltanat-ı fâhireleri370 evâsıtından berü yüz seneye karîb memâlik-i mahrûsa-i islamiyyeden olmuş iken bin otuz iki senesinde Kızılbaş-ı bed-ma‘âş pençesine giriftâr olan371 Bağdâd-ı behişt-âbâdı tekrâr dâr-ı İslâm idüp Şâh-ı Gümrâh’dan Revân intikāmı alınmak372 karâr-dâde-i hâtır-ı âgâhları olmağın vükelâ-yı devlet-i rûz-efzûn sefer-i humâyûn mühimmâtını373 tekmîl etdiğinden374 sonra sene seb‘a ve erba‘in ve elf mâh-ı şevvâlinin on beşinci günü otâk-ı gerdûn-nıtâk Üsküdâr sahrâsında 362 sarâyında …oturdu E: sarâyı ânâ habs oldu B 363 fî şehr-i E: fî sene B 364 rabbânî B: -E 365 sedd….olundu E: sedd içün bu mülâhaza ile kasr-ı vücûdı hedm idüp ceddi emcedi Sultân Hân türbesinde ta‘yîn-i mekân oldu B 366 ve k ul…çıkdı E: ve kul oğlu zümresinden beş bin kadar dilâver be-dergâh oldu B 367 şi‘âr B: -E 368 Bâb-ı râb‘î B: -E 369 buyurdukları beyânındâdır B: buyurduklarıdır E 370 saltanat-ı fâhireleri B: saltanatı E 371 olan E: olunan B 372 intikāmı alınmak E: intikāmını almak B 373 mühimmâtını E: mühimmâtı B 374 etdiğinden E: etdikden B kurulup şehr-i zîlka‘desinin375 yirmi üçüncü günü ki şark-ı şemsi idi. Pâdişâh-ı encüm-sipâh hazretleri mütevekkilen alellahi te‘âlâ cânib-i Üsküdâr’a teşrîf376 buyurup otâk-ı hüsrevâni vücûd-ı şerîf-i sultânî ile müşerref oldu. Kāîmmakām kapudân Mustafa Paşa377 hazretleri rikâb-ı humâyûn ile me’mûr olup [66b] Budun’da olan vezîr Musa Paşa İstanbul muhâfazasına ta‘yîn buyuruldu. Sefer-i Revân’da Şeyhülislâm Yahya Efendi hazretkerinin yümn-i refâkatleri müşâhede olunup du‘a-yı hayrlarını müntic-i husûl-ı feth ve zafer olmağın be sefer-i huceste-eserde dahi refîk ü tarîk olmaları378 bâbında fermân-ı lâzımü’l-iz‘ân şeref-sudûr bulup imtisâl-i hükm-i ulü’l-emre isti‘câl buyurdular. Çünki garazları mücerred neyl-i sevâb-ı cihâd idi. Gerek Revân ve gerek Bağdâd seferinde zihâb ü îyâbda at ile hareket olunup bî avnihî te‘âlâ bir kere taht-ı Revân’a binmeğe muhtâc olmadılar. Özi’den vezîriâ‘zam-ı sâbık Mehemmed Paşa Budun’a ve Rumili beylerbeyisi Nasuh Paşa-zâde Hüseyin Paşa Özi’ye nakl olunup Rumili’ye Arslan Paşaoğlu Ali Paşa oldu. Yirmi dokuz gün sahrâ-yı Üsküdâr’a karâr buyuruldukdan sonra mâh-ı zîlhiccenin yirmi üçüncü günü izz ü ikbâl ile irtihâl olunup beşinci menzil İznikmid [67a] sahrâsı oldu379. Umumen ma‘zûl kādı‘askerler ve mevâlî ve müderrisîn İznikmid’den Sultân-ı gâzi hazretleri teşyî idüp yevm-i vusûlde dâmen-bûs-ı şehr-yâri ile müşerref olup du‘â-i devletlerine meşgûl olmak üzere İstanbul’a avd etdiler. Menzil-i mezbûrda Edirne kazâsı tâliblerine imtihân fermân olunup ba‘zı mukarrebîn tarafında bulunmağın Edhem-zâde Mustafa Efendi nâ’il-i murâd oldu. Anadolu kādı‘askeri Mu‘îd Ahmed Efendi mukarrebân-ı hazretden ba‘zılarının nâ-ma‘kûl380 teklîfine müsâ‘ade itmemeğin hilâf-ı vâki isnâd ve taraf-ı saltanata gamz u ifsâd ile ma‘zûl olup İstanbul kazâsından üçüncü halefimiz381 olan İsâ-yı ecnebiye hemşehrisi Rûznâmeci İbrâhim Efendi himmeti ile kādı‘askerlik müjdesi gidüp yerine Edirne’den ma‘zûl Kāsım Efendi oldu. Fî’l-yevmirrabi min şehr-i muharremü’l-harâm li seneti382 semân ve erba‘în ve elf. İznik’de [67b] Mısır kādısı Çelebi383 Ahmed Efendi’nin384 fevti haberi385 tahkîk olunmağın Şâm kādısı Şa‘bân Efendi Mısır’a nakl olunup Haleb’den ma‘zûl Azîz-zâde Behâyi Çelebi386 Şâm’a 375 zîlka‘desinin E: zîlka‘de B 376 teşrîf E: güzâr B 377 ile… Paşa E: gayret çadır zer-nigâr-ı âsumân oldu. Kāîmmakām Kapudan Paşa 378 olmaları B: -E 379 oldu E: olup B 380 ba‘zılarının nâ-ma‘kûl E: ba‘zıların ma‘kûl B 381 halefimiz E: halefim B 382 li-seneti E: li-sene B 383 Çelebi E: -B 384 Efendi’nin E: Efendi B 385 haberi B: -E 386 Çelebi E: Efendi B nakl oldu387. Bozavik nâm menzilde Anadolu kādı‘askeri olan İsâi Boşnâk vâsıl-ı ordu-yı humâyûn olup asker içinde hayli sakal gösterdi. İnönü nâm makāmda vezîriâ‘zam Bayram Paşa rikâb-ı sultâniye388 yüz sürüp mahzar-ı iltifât-ı hüsrevâni oldu. Hüsrev Paşa hânında389 nüzûl olundukda Silahdar Paşa Kethüdâsı Çiftelerli Osmân Ağa390 sa‘âdetlü pâdişâh-ı islâma ve vüzerâ-yı izâma azim ziyâfet tertîb eyledi391. Mihâlic nâ’ibinden şikâyet olunup arpalık sâhibi olan Emîr hakîm bâşı def‘ine kādir olmamağın ihzârına âdem ta‘yîn olunup Bolâvdin menzilinde tîğ-i sîyâset ile helâk olundu. Menzil-i mezbûrda Anadolu Beylerbeyisi Vardar Ali Paşa umûmen eyâlet-i asker ile sa‘âdetlü392 pâdişâh-ı [68a] islâmı selamlayup mu‘ayyen mekânına nüzûl eyledi. İlgun’da Karamân beylerbeyisi …393 Paşa eyâleti askeriyle ordu-yı humâyûna vâsıl olup emin dirin üzere Anadolu Beylerbeyisi tarafına nüzûl eyledi394. Havuzbâşı nâm menzilde vezîriâ‘zam Bayram Paşa mahsûs adamlar ile pâdişâh hazretlerine alây gösterüp hayli vicâhet arz eyledi. Mâh-ı saferin dördüncü günü Konya sahrâsına nüzûl olunduğu sâ‘at Bolu Bey’i Abdi Paşa395 Beyşehri Bey’i Şemsi Paşa-zâde re‘âyâ zulm ü ta‘addileri sebebiyle katl olunup sâ’ir zalemeye ibret olmal içün cesedleri396 birkaç gün meydân-ı siyâsetde yatdı397. Bir iki günden sonra Molla Hünkâr Âstânesi’nde evlâddan seccâde-nişîn olan Bekir Çelebi’den şikâyet olunmağın398 İstanbul’a nefy olunup yine evlâddan Ârif Çelebi anın yerine nasb olundu. Bekir Çelebi İstanbul’a vâsıl oldukdan sonra çok geçmeyüp fevt oldu399. Menzil-i mezbûrda Rumili Beylerbeyisi Arslan Paşaoğlu Rumili askeriyle [68b] ordu-yı humâyûn’a vâsıl olup azîm alây gösterüp400 hem ol menzilde Vardar Ali Paşa Bolu’ya nakl olunup401 yerine Hüseyin Paşa oldu. Eskişehir kurbünde Sakariyye Şeyhi dimekle meşhûr olup vesvese-i şeytâniyye ile mehdîlik da‘vâsına ikdâm iden şahısdan fitmesini def içün mukaddemâ Tırhala sancağı beyi olan402 Hasan Paşa403 irsâl olunup bi-emrillâhi te‘âlâ esnâ-i cenkde mezbûr Hasan Bey şehid olup İlgun nâm menzilde404 tekrâr 387 nakl oldu B: oldu E 388 sultâniye E: humâyûna B 389 hânında E: hânına B 390 Silahdar… Ağa B: Çiftelerli Osmân Kethüdâ E 391 eyledi E: idüp B 392 sa‘âdetlü E: -B 393 Nüshalarda boşluk 394 olup… eyledi B: oldu E 395 Paşa E: Ağa B 396 cesedleri E: cesedlerin B 397 yatdı E: galtân oldu B 398 Çelebi’den şikâyet olunmağın B: Çelebi E 399 çok… oldu E: az müddetde çerâğ-ı hayatı mürde olup Yenikapu Mevlevi-hânesinde kûşe-nîşînî oldu.B 400 gösterüp E: gösterdi B 401 olunup E: -B 402 olan E: -B 403 Paşa E: Bey B 404 olup… menzilde E: olmağın İlgun’dan B vüzerâ tevâbi‘inden birkaç yeni405 güzîde asker ile Silahdâr Paşa kethüdâsı406 Çiftelerli Osmân Ağa irsâl olunmuş idi. İki tâ’ife meyânında âteş-i harab u kıtâl işti‘âl407 idüp niçeler diyâr-ı ademe azîmet etdikden sonra sebeb-i fitne olan şahıs giriftâr oldu408. Kayd-ı bend ile Konya’dan Sultân-ı Ercümend409 dergâhına ihzâr olunup sâ’irlere mûcib-i ibret olmak içün siyâset olundu. Sekiz gün ikāmetden sonra Konya’dan [69a] hareket olunup Ulukışla’ya nüzûl olundukdan sonra yollar tenk olmak ile410 Adana’ya dek cümle asker ilerü gitmek içün fermân-ı âlî sâdır oldu. Çakıd Hânı kurbünde nüzûl olundukdan411 Trablus’dan ma‘zûl Bulgar Ahmed Paşa şemşir-i kahr-ı sultâni ile maktûl oldu. Menzil-i mezbûrda Bayrâm Paşa bir âlî hân bina itmiş idi. Anda sa‘âdetlü412 pâdişâhı ziyâfet idüp hânı413 bağışladı. Ertesi Küçük Çakıd’da Adana Beylerbeyisi Mahmûd Paşa ma‘zûl olup yerine hân-ı mezbûr üzerinde414 mu‘temed olan Sevindük Paşa kethüdâsı Mahmûd Ağa oldu. Bayas menzilinde Mısır’dan iki kādırga gelüp sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerine dokuz at ve niçe tuhaf ve vüzerâya ve mukarrebine vâfir hedâyâ getürdü. Antakya’ya nüzûl olunduğu gün köprü tahliye olunmadığı içün415 sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri gazaba gelüp Asi suyunun ayakdan geçtiler. Otâk-ı humâyûn’a nüzûl buyuruldukdan sonra416 [69b] isnâd-ı taksîr ile Çavuşbâşı Durak Ağa bir mikdâr iltifât-ı sultâniyeye mahzar olmuş417, günâhlarına kefâret ola. Şehr-i rebîülevvelin on birinci günü sahrâ-yı Haleb-i Şehba’da nüzûl buyurulup on altı gün ikāmet müddetinden418 vezîr Ken‘ân Paşa Arzırum muhâfızı oldu419. Ve Mu‘id Ahmed Efendi’ye ber-vech-i arpalık Belgrad kazâsı ve Hekîm başıya Galata kazâsı tevcîh olunup Has odada Sâdık Ağa çaşıngir başılık ile çıkdı. Ve liva’i Karahisâr mütesellimi Sarâc-zâde nâm şâkî dahi katl olundu ve420 Mısır askeri ordu-yı humâyûna vâsıl oldu. Mezâr nâm menzilde Ohri Bey’i olan Deli Pîrî katl olunup Nizib menzilinde Emir421 Hekîm başı on dirhem afyon yiyüp ol neş’e ile âlem-i ademe teveccüh eyledi422, fi’l-yevmissâni min şehr-i rebîü’l-ahir. Menzil-i mezbûrda Çûl hâkimi 405 yeni B:-E 406 Silahdâr Paşa kethüdâsı E: -B 407 işti‘âl B: iştigâl E 408 oldu E: olup B 409 Sultân-ı Ercümend E: Sultân-ı Gâzî B 410 olundukdan… ile E: oldukda yolları tenk olmağla B 411 olundukdan E: olundukda B 412 sa‘âdetlü E: -B 413 hânı E: -B 414 üzerinde E: üzerine B 415 içün B: -E 416 sonra E: -B 417 sultâniyeye…. olmuş E: sultâniye mahzar oldu B 418 ikāmet müddetinden E: ikāmetden B 419 oldu E: olup B 420 olundu ve E: olunup B 421 Emir E: -B 422 yiyüp… eyledi E: isti‘mâl itmeğin ol neş’e ile âlem-i ademe müteveccih oldu B Eburiş oğlu pâye-i serîr-i saltanata rûy-mâl idüp mahzar-ı envâ-ı iltifât-ı Sultânî oldu. Birecik nâm makāmda beş gün ikāmet müddetinde Eyyüb kazâsına [70a] mutasarrıf olan Zeynelabidin Efendi hekîm başı olup Eyyüb kazâsı423 Burusa’dan ma‘zûl Çavuş-zâde İbrâhim Efendi’ye ve Galata kazâsı Haleb’den ma‘zûl Kebîrî Mehemmed Efendi’ye oldu. Mervîdir ki nehr-i Fırat’dan sa‘âdetlü424 Pâdişâh-i İslâm hazretleri güzâr buyurduklarında425 müfti’l-enâm Yahya Efendi Hazretleri kendüler426 süvâr oldukları kayığa alup pâdişâh-ı kadr-şinâs hazretleri şeyhülislâm hazretlerine ikrâm-ı tâm buyurdular427. Üçpınar menzilinde duhân içmek töhmetiyle ahz olunan ondan ziyâde âdem şemşir-i siyâsetle katl olundu. Menzil-i mezbûrda Sivas Beylerbeyisi Hazine-dâr İbrahim Paşa eyâleti askeriyle alay gösterüp Bozavik Bey’i Şemsi Paşa-zâde dahi alay ile ordu-yı humâyûna mülhak oldu. Ruhâ menzilinde Şâm Beylerbeyisi Derviş Mehemmed Paşa rikâb-ı sultân-i Cem-cenâba yüzsürüp azîm alây gösterdi. Ol menzilde dahi şürb-i duhân iden beş nefer kimesne428 hak-ı helâke [70b] üftâde oldu. Cüllâb nâm makâmda Vezîria‘zam Bayrâm Paşa adem diyârına azîmet idüp cesedi Astâne-i sa‘âdete429 binâ etdüğü türbeye nakl olundu. Cümle vüzerâ ve ümerâ ve sunuf-ı asker Kapudan Mustafa Paşa hazretleri430 vezîr431 olmaların mukarrer bilüp tehyieye muntazırlar iken ol vezîr-i Âsaf nazîrin taraf-ı Hak’da olup bâtıl işlere müsâ‘ade itmedüğü cihetden mukarrebînin nâfizü’l-kelime olan432 ba‘zı mukaddemât-ı gayr-ı ma‘ksaf nazîrin taraf-ı Hak’da olup bâtıl işlere müsâ‘ade itmedüğü cihetden mukarrebînin nâfizü’l-kelime olan ba‘zı mukaddemât-ı gayr-ı ma‘kûle ile tab‘ı şerîf-i sultânîye tahvîl idüp menzil-i sâinde mühr-i humâyûn Kapucılar Kethüdâsı Hüseyin Ağa ile Musul muhâfazasında olan Diyârbekir vâlisi Mustafa Paşa-zâde Tayyâr Mehemmed Paşa’ya irsâl olundu. Acıgör433 nâm menzilde Arzırum’dan ma‘zûl Gürcü Mehemmed Paşa’dan beş dil ve beş yüz kadar baş434 geldi. Menzil-i mezbûrda şürb-i duhân ikdâm iden Aşağı bölük veznedârına siyâset olundu435. Karacadağ menzilinde dahi duhan içen iki kimsenin karınları yarıldı. Mâh-ı mezbûrun [71a] yirmi üçüncü günü sahrâ-yı Âmid’e nüzûl olunup iki gün sonra vezîriâ‘zam ordu-yı humâyûna vusûl buldu. Ol gün ikāmet müddetinde Derviş Mehemmed Paşa Diyârbekir’e nakl 423 kazâsı E: kazâsını B 424 sa‘âdetlü E: -B 425 buyurduklarında E: buyurdukları zemânda b 426 kendüler E: kendü B 427 hazretlerine… buyurdular E: cenâblarına ikrâm idüp B 428 nefer kimesne B: kimse E 429 Astâne-i sa‘âdete E: İstanbul’da B 430 hazretleri E: -B 431 vezîr E: vezîr-i â‘zam B 432 olan E: olanlar B 433 Acıgör E: Acıgöz B 434 Baş E: kelle B 435 olundu E: olunup B olunup Silahdâr Paşa Şâm’a ve İç doğancıbaşı Abdurrahman Paşa Kıbrıs’a oldu. Van Beylerbeyisi Süleyman Paşa’dan iki dil ve on baş gelüp Paşa-yı mezbûr mahzar-ı tahsîn ve sâbâş oldu. Diyârbekir Kādısı fevt olmağın müderrisînden Burusevî Habil-zâde Efendi Diyârbekir’e kādı olup emri irsâl olundu. Şeyhzoli menzilinde bir şakî velî-i nî‘metine duhan içer deyü ifsâd idüp hilâf-ı vâki idüğü zâhir olmağın siyâset olundu, fî cumâziyelûlâ. Âyân-ı zu‘amadan Fettâh Ağa’ya Nablus eyâleti virilüp ze‘âmeti beyliğe yaradı436. Rumili Kādı‘askeri Ebussu‘ud-zâde Mehemmed Efendi hasta olup Haleb’de kalmış idi. İfâkat buldukdan sonra azîmet idüp Mardin kurbünde Kochisâr nâm437 menzilinde ordu-yı humâyûnda438 vâsıl oldu. Kemâl-i ulüvvü şânî [71b] sebebiyle ta‘rîf ve beyâna ihtiyâcdan müstağni olan Ruznâmeci İbrâhim Efendi Nusaybin kurbünde Cerâhin nâm menzilde halk-ı âlem üzerinden def-i sıklet-i vücûd idüp lakin Münker ve Nekir meleklerine kayd-ı azîm oldu. Cesedi Musul’a îsâl olunup hazret-i Cercis Nebî aleyhi’s-selâm mezâr-ı şerîfleri civârına defn olundu439. İrtesi Arpa Emini440 Hüseyin Efendi rûz-nâmeci ve441 yerine Mukābeleci Mehemmed Efendi olup anın442 yerine reîsülküttâb sâbıkâ443 Hasan Efendi oldu. Dillikâr nâm merhalede çöl ‘arabı Bağdâd kurbünde giriftâr etdüğü beş kızılbaşı dergâh-ı şehriyâriye îsâl idüp mazhar-ı hil‘at ve in‘âm oldular. Sefîne-i hazret-i Nuh Nebi aleyhi’s-selâm karâr-gâhı olan Cûdî dağı kurbünde mukābele’i Kâbûr nâm merhâle Kefr-i zemân nâm menzil meyânında câri olan Şat suyunu sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri ve cümle asker ayakdan geçüp eyeri çalar iken444 bi inâyetillâhi te‘âlâ zarar isâbet itmedi. [72a] Delfine nâm menzilde Mar‘aş beylerbeyisi Bıyıklı Mustafa Paşa fevt olup re‘âyâya zulmü olmağın Beyşehri Bey’i Ayazalı Küçük Bey katl olundu. Şehr-i mezbûrun yirmi sekizinci günü azîm alây ile Musul’a vusûl müyesser olup Devşirme nâmıyla Rumili’nin sol kolu re’âyâsı emvâlini garet idüp ol menzilde ordu-yı humâyûna vâsıl olan Turnâcıbaşı Derviş Ağanın445 otâk-ı sultânî önünde boynu uruldu. Menzil-i mezbûrda Hind Pâdişâhi Hurrem Şah’dan nâme ve hedâyâ ile ilçi gelüp pâye-i serîr-i a‘lâya yüz sürdü. İlçi getürdüği tuhfede446 gergedân postundan bir siper 436 Âyân-ı… yaradı E: -B 437 nâm B: -E 438 humâyûnda E: humâyûna B 439 halk-ı… olundu E: med-hûş-ı cur‘a-i merg olup cesedi Musul’da Hazret-i Cercîs mezâr-ı şerîfleri kurbünde defn olundu B 440 Arpa Emini B: -E 441 ve E: olup B 442 olup anın E: -B 443 sâbıkâ E: sâbık B 444 eyeri… iken E: -B 445 Ağanın B: Ağa E 446 tuhfede E: tuhfelerde B olup Tüfenk fınduğı kâr etmez i‘tikâdıyla ilçi vâfir447 lâf448 urmuş idi. Sa‘adetlü pâdişâh hazretleri ol siperi karşularına getürüp evvelâ bir hışt zerk idüp taraf-ı âhara güzâr eyledi. Sâniyen zih-i kemân-ı keyâniden bir hadenk449 [72b] mücellâ peykâne güşâd virüp ol dahi bî-tereddüd âhar cânibe geçdi450. Ba‘dehû siper-i mezbûru filoriyle doldurup içliye gönderdiler. Ol siper hâlâ pâdişâh-ı Hind sarâyı kapusı üstünde asılmıştır. Hem ol menzilde umûmen asker-i mansûra biner akçe in‘âm buyuruldu. Ba‘zı mühimmât-ı umûr müşâvere olunmak içün huzûr-ı humâyûnda akd-ı cem‘iyyet olunup her tarafdan müsâhabet olunarak nevbet bâl yemez toplar husûsuna gelicek451, vezîr-i â‘zam ve sâ’ir erkân-ı devlet, “top çeken camûslar ziyâde kırılup kalanları452 dahi zebûn olmak453 ile anları karadan getürmede kemâl mertebe ‘usret olup454 Şât ile irsâl olunmak münâsibdir”, deyü ittifâk itmişler iken Kapudân Paşa hazretleri455 câ’izki ba‘zı mahzûr zuhûruyla toplar456 yolda eğlenüp eyyâm-ı muhâsara mümtedd olmak lâzım gele. Beher-hâl bâri bir mikdârı bile götürülmek [73a] ehemdir. Câmûslar kalmadı ise bindiğimiz atları koşalım. Tek457 hızmet-i pâdişâhi görülsün deyü ikdâm idüp şeyhü’l-islâm hazretleri dahi bu re’y-i sâ’ibi kabûl ve tahsîn itmeğin emr-i âlî üzere yirmi pâre kal‘a-kûb topu intihâb olunup bâkî on dânesi gemiler ile Şat’dan gönderildi. Ve yine kapudân Paşa hazretlerinin re’yi üzere zu‘amâ ve erbâb-ı tımâra458 ol toplara kifâyet idecek kadar dâne tevzî olunup Bağdâd’da459 anlara mîrîden zahîre virilmek üzere zahîre yükledicekleri bârgîrlerine tahmîl olunduğu hakka ki bu tedbîr-i isâbet-pezîrin hüsnü Bağdâd’a varılup cem‘i mühimmâtıyla yirmi pâre top hâzır bulunup Şat ile irsâl olunan toplar yirmi günden sonra geldikde zuhûr idüp taraf-ı hilâfda olanlar dahi insâf-ı kusûr-ı460 fehm ve şu‘ûrlarına i‘tirâf itmişlerdir. Menzil-i mezbûrda mukaddemâ [73b] mahlûl olan Mar‘aş eyâleti Arz-ı Rum’dan ma‘zûl Gürcü Mehemmed Paşa’ya olup kānûn-ı kadîm-i osmâni461 üzere Dündârlık hizmetiyle me‘mûr oldu. Cem‘i mühimât-ı umûr bî-kusûr görüldükden sonra eyyâm-ı ikāmetin462 on birinci günü izz ü sa‘âdet ile Musul’dan azîmet olunup üçüncü gün 447 ilçi vâfir E: vâfir ilçi B 448 lâf E: lâf-ı güzâf B 449 hadenk E: haddinin B 450 bî-tereddüd… geçdi E: bî-mürûr cânib-i âhara perrân oldu B 451 gelicek E: geldi B 452 kırılup kalanları E: helâk olup bâkileri B 453 olmak E: olmağla B 454 olup E: olunup B 455 hazretleri E: -B 456 zuhûruyla toplar E: ile B 457 Tek E: -B 458 gemiler… tımâra E: -B 459 Bağdâd’da E: Bağdâd’a değin B 460 kusûr E: ve kusûr +B 461 kadîm-i osmâni E: -B 462 ikāmetin E:kāsımın B Zab suyu dahi ayakdan geçildi463, fî evâsıt-ı cemâziyelahıre. Altunköprü’den geçilüp Gökdepe nâm makāma464 nüzûl oldukdan465 sonra hazînedârbaşı ve hem466 kilercibaşı olan Hâfız Mehemmed Ağa merhûm olup Ahmed Ağa Hazinedâr başı ve Abdurrahman Ağa Kilercibaşı oldu. İrtesi Hâsbâşı nâm menzilde askerden dil almak içün çıkan Kızılbâşlardan biri boğazı alavirüp katl olundu. Dahi irtesi Kerkük menzilinde Diyârbekir Beylerbeyisi Derviş Mehemmed Paşa Çarhacılığa ve Sivâs Beylerbeyisi Hazinedâr İbrahim Paşa Sivâs ve Şâm askeri ile sol kol muhâfazasına [74a] ta‘yîn olunup Nogay Paşa-zâde bir menzil ardca gelen bâlyemez toplar üstüne467 mübâşir olmak buyuruldu. Makiyan nâm menzilde Arzırum muhâfızı olan vezîr Ken‘ân Paşa güzîde asker ile Revân tarafına ılgâr ve hâkimi olan Kelb-i Ali Hân ile eski Revân önünde azîm-i cenk ve peygâr idüp asker-i İslâm muzaffer ve mansûr ve leşker surhser münhezim ve makhûr olduğu haber-i meserret eseri vâsıl oldu. Mâh-ı Recebin ikinci günü Çubuk köprü nâm menzile nüzûl oldukda bir gün oturak olup çit urmak468 içün bî-nihâye çubuk kesdirilüp boşanan zahîre develerine ve sâ’îr yükü hafif olan seyehâne ve kātarlara tahmîl olundu. Menzil-i mezbûrda Şehrizor gâretine asker469 gönderilüp birkaç dil vâfir zahîre getürdiler. İrtesi Diyâle suyu geçilüp Ya‘kube mukābelesinde nüzûl olundu. Bade’l-yevm ağırık girüye kalmak fermân buyuruldu470. Mâh-ı mezbûrun yedinci günü [74b] Bâşdolâb nâm menzile konulup irtesi ki şehr-i Rumiyyeden teşrîn-i sâninin ve hem şehr-i mezbûrun sekizi idi. İmâm-ı â‘zam hazretleri471 kurbüne nüzûl olundu472. Üsküdâr’dan asâkir-i zafer-i şi‘âr ile hareket olunup yevm-i mezbûrda kurb-i İmâm-ı â‘zama nâzil olunca yüz doksan yedi gün mürûr idüp yetmiş altısı oturak olup yüz yirmi birinde kat-ı menâzil olunmuşdur. Eyyâm-ı mezbûrede hareket cem‘an beş yüz kırk dört sâ‘at-ı kâmile oldu. Ve Allahû â‘lem çünki suya karîb olmak içün mukaddemâ Hâfız Paşa serdar iken Karanlık kapudan ve Hüsrev Paşa İmâm-ı â‘zam kapusundan dönüp bir serdâr dahi geldikde yine mezbûr kapulardan döneceklerin â‘dâ-yı dîn surhserân-ı bed-âyîn mukarrer bilüp ol tarafları teşyîd ve ihkâm emrinde kemâl mertebe takayyüd ve ihtimâm etdikleri473 ma‘lûm-ı humâyûn olmuş idi. Suya ne denlü ba‘îd olup naklinde usret çekilür ise dahi muhtemel 463 geçildi E: geçülüp ve B 464 makāma E: mahale B 465 oldukdan E: olundukda B 466 hem E:-B 467 üstüne E: üzerine B 468 urmak E: urulmak B 469 asker E: adem B 470 Bade’l-yevm… buyuruldu E: -B 471 hazretleri B: -E 472 kurbüne.. olundu E: kabrine nasb-ı hıyâm-ı izz ü ihtişâm oldu B 473 dönüp… etdikleri E: a‘dâ-yı dîn surhserân-ı bed-âyîn bir serdâr geldikde yine mezbûr kapulardan döneceklerin mukarrer bilüp ol tarafları teşyîd ve ihkâm emrinde ziyâde ihtimâm etdikleri B olmayan cânibden [75a] dökülmek münâsib olmağın emr-i âlî üzere heman ol gün asker-i İslâma cebe-hâneden kazma ve kürek ve bârut ve fitil tevzî olunup geçidden474 iki buçuk sâ‘at mürûrundan sonra sahrâ tarafından meterise girilmeğe475 mübâşeret olundu. Bu tertîb üzereki Ak kapu’da Vezîriâ‘zam Mehemmed paşa ve Yeniçeri Ağası Hasan Ağa Rumili Beylerbeyisi Arslan Paşa oğlu Ali Paşa ve anların üst tarafında kapudan paşa ve Sivâs Beylerbeyisi Hazinedâr İbrâhim Paşa ve Köstendil ve Avlonya476 sancağı beyleri ve kırk çorbâcı ile Samsoncubâşı Hüseyin Ağa anlardan öte Anadolu’ya mutasarrıf olan vezîr Hüseyin Paşa ve Mısır askeri ve kırk çorbâcı ile zağrıcıbâşı Haydar Ağazâde Mehemmed Ağa meterise girüp Gürcü Mehemmed Paşa ve Nugây Paşaoğlu Arslan Paşa Karanlık kapu cânibinden477 şebîhûn ihtimâlini478 sedd içün karavul beklemek hizmetine ta‘yîn olundular479. Ol gice gâyet mehtâb olduğundan mâ‘adâ [75b] kal‘a-i Bağdâdın der ü dîvarın Kızılbaş meş‘aleler ile zeyn idüp asker-i islâmın hareketi görünürken meterislere mübâşeret olundukdan düşmân tarafından atılan top ve tüfenk bi-inâyetillâhi te‘âlâ çokluk kâr etmeyüp az kimesne480 zahm-dâr oldu. Ve anlar dahi sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri taraf-ı şerîflerinden481 merhem-behâ nâmına ihsânlar alup482 cerâhatleri fi’l-hâl sıhhat buldu. Sabaha dek meterisler temâm olup asker-i İslâm kal‘anın kara cânibini483 iki tarafdan Şat kenârına varınca ihâta etdiler. Ol gice ve irtesi günü vakt-i asra dek azîm ceng olup ber-vech arpalık484 Bolu sancâğına mutasarrıf olan Vardar Ali Paşa ve Kanlı Mehemmed Paşa yaralandılar485. Ba‘de’l-asr Kapudân Paşa hazretleri486 ikdâmıyla karadan götürülen487 toplar vâsıl olup onu vezîri a‘zama ve altısı Kapudan Paşaya ve dördü Hüseyin Paşaya virildi. Ve mukaddemâ tedârük olunan çubuklardan488 çitler örülüp [76a] ol gice toplar yerlü yerine489 vaz olundu490. Seherî491 üç koldan toplara ateş virilicek492 âleme zelzele ârız olup493 kal‘ada olan Kızılbâşlar kıyâmet kopdu sandılar. Üç günden sonra 474 geçidden E: giceden B 475 girilmeğe E: girmeğe B 476 Avlonya E: Valonya B 477 cânibinden E: tarafından B 478 ihtimâlini E: ihtimâli B 479 hizmetine… olundular E: fermân olundu B 480 kimesne E: adem B 481 taraf-ı şerîflerinden E: tarafına B 482 alup E: olup B 483 cânibini E: cânibi B 484 ber-vech arpalık B:-E 485 yaralandılar E: zahm-dar oldular B 486 hazretleri B: -E 487 götürülen E: gelen B 488 çubuklardan B: çubukdan E 489 yerlü yerine E: yerlerine B 490 olundu E: olunup B 491 Seherî E: sahrâyı B 492 toplara… virilecek E: toplar B 493 olup E: oldu B Van494 Beylerbeyisi Süleymân Paşa’dan dört dil ve otuz baş495 gelüp getürenler mahzar-ı in‘âm oldular496. Bu minvâl üzere şen ü rûz harb ü kıtâl olunup mâh-ı mezbûrun on sekizinci günü Bağdâd’ın içerüsünü497 döğmek içün birkaç pâre şâhî darbzen ile Silahdâr Paşa tarafından Kuşlar kal‘ası cânibine498 geçti İrtesi Ken‘ân Paşa tarafından bir hân ve on dört zinde Kızılbaş ve birkaç hurvâr baş ve dört kerre-nây gelüp Bağdâd’da olan surhserler499 gamgin ve perişân itmek içün kerre-nâyı meterislere gönderüp500 âvâz-ı har gibi vâfir feryâd getürdüler. Kızılbaşlar hakikât-ı hâle muttali olunca lâ-ya‘kal olup ba‘dehu hem cinsleri olan501 Kilâb içün birkaç gün yas ve502 matem tutdular. Üç günden sonra fermân-ı sultânî [76b] üzere mukaddemâ müteferrikalar kesdiklerü bin mikdârı Hurma ağacından domuz tamları çatılup503 üzerine toplar çıkarılup kal‘a yüksekden dahi döğülmeğe başlandı. Sa‘âdetlü pâdişah hazretleri ise her gün meterise varup vüzerâ-yı izâma nevâziş-i iltifât ve “göreyim sizi dîn-i mübîn uğruna sa‘yde taksîr etmeyesiz” deyü teşcî ve takvîyet buyurmaları ile on on iki günde Vezîriâ‘zam Ak kapu kullesinin ve Yeniçeri Ağası Cağâlazâde kullesi504 dimekle meşhûr köşe kulleyi ve Kapudân Paşa iki azîm kulleyi zîr ü zeber idüp Hüseyin Paşa dahi iki kulleyi yıkup üç koldan cem sekiz yüz elli sekiz zirâ‘yer hâke berâber oldu. Karanlık kapu kurbünde burc-ı Acem nâm kulleyle Kızılbâş dört beş top çıkarup meterisde olan asker-i islâma yanbekiden ziyâde elem virmeğin505 ol topları ibtâl506 itmek içün Diyârbekir Beylerbeyisi Derviş Mehemmed paşa [77a] yedi çorbâcı ile mezbûr burca karîb başka meterise girüp askere zarar viren topları ibtâl eyledi. Kapudân Paşa meterisi ziyâde sürülüp sağ ve solunda507 olan meterisler girü kalmağın vezîria‘zam ve Hüseyin Paşa recâsıyla berâber gitmek içün birkaç gün tevekkuf itdikleri mukarrerdir508. Her gice meteris değişdirerek tâ handek kenârına varılup fermân-ı sultânî üzere birkaç def‘â yürüyüş olmak 494 Van B: Revân E 495 baş E: kelle B 496 oldular B: oldu E 497 içerüsünü E: içerüsü B 498 cânibine E: cânibe B 499 surhserler E: surhserânı B 500 gönderüp E: getürüp B 501 olunca… olan E: olmadıkları cihetden serâsime ve hayrân olup vak‘a ma‘lûmları olcak üftâde hilâf-ı adem olan B 502 ve B: -E 503 domuz… çatılup E: terettüp olunan damlar B 504her gün … kullesi E: ekser eyyâmda meterislere varup ve bir iki vak‘a Şeyhülislâm hazretlerin hemrâh idüp vüzera’i izâma “göreyin sizi dîn-i mübîn uğruna sa‘y de taksîr itmeyesiz “ deyü teşyî ve takvît buyurmaları ile on iki günde vezîria‘zam Ak kapu kal‘asını ve Yeniçeri Ağası Cağalazâde kal‘ası B 505 virmeğin E: virüp B 506 ibtâl B : battal E 507 solunda E: solda B 508 itdikleri mukarrerdir E: itmişlerdir B murâd olmuş509 iken kal‘anın iç tarafında handekler ve karşusunda meterisler ve musâlih kavm üzerinde510 donuz tamları vardır deyü hilâf-ı vâki511 şâyî olan akvâl-i kâzibesiyle asker-i islâmı zarar isâbetinden hıfz içün ikdâm olunmayup kal‘aya meterisle girilmek re’yi ma‘kūl gürüldü. Mâh-ı mezbûrun yirmi altıncı512 günü meteris basmak ümidiyle Hüseyin paşa kolundan biraz Kızılbaş çıkup asker-i İslâm hâzır bulunmağın hâ’ib ü hâsir döndüler. İlerüce gelen bir513 Kızılbaş boğazın [77b] gâzîlerimiz eline virüp başı şîran pişezâr pençesinde514 ayakları başlarında ufansun. Anlarda kaldı ol gün Şâhın Ali Hemdanî nâm bir câsûs ahz olunup kal‘adan hakîkatı üzere haber getürmeğe müte‘ahhid olmağın ıtlâk515 olundu. Lâkin hâkim-i Bağdâd olan516 Bektâş Hân hâlden haber-dâr olup mezbûru habs itmepin artık eseri zâhir omadı. İrtesi Musul’dan gemilere konulan toplar dahi Kansu paşa ile gelüp mahallerine tevzî olundu. Eğer Kapudân paşa ile re’yi şerîfleri517 ile toplar mukaddemâ karadan gelmiş olsa bir güne dek cenk el ucuyla tutulup518 eyyâm-ı muhâsara yirmi gün dahi uzanup feth ü zafer müyesser oldukdan sonra olan yağmurlar519 muhâsara ve cenk esnâsında olup nâçâr el-iyâzu billâhi te‘âlâ Hâfız Paşa ve Hüsrev Paşa seneleri gib hâ’ib ve hâsir dönülmek lâzım gelür idi. Hakk subhanehu ve te‘âlâ hazretleri da’imâ tedbirlerin muvâfık-ı takdîr idüp dîn ü devlete nâfi a‘mâl-i hayra [78a] muvaffak olmadan hâli olmayalar, âmin. Mâh-ı mezbûrun yirmi dokuzuncu günü ulûfesi kat olunan sipahileri hidmet edâsından sonra tashîh olunmak şartıyla toprak sürmeğe koşdular. Mâh-ı şabanü’l-mu‘azzamın ikinci günü Sivâs Beylerbeyisi Hazînedâr İbrâhim Paşa yaralanup beşinci günü yeniçeri ocağına520 kethüdâ emiri521 ağa şehîd olup Trabzon Beylerbeyisi ve Bozok ve Çorum sancâğı beyleri dahi yaralandı522. Handek doldurmak içün umûmen asker-i İslâma iki yüz altmış bin523 kadar torba salınup bi’t-temâm hazır oldukdan sonra mâh-ı mezbûrun sekizinci günü defter mûcebince meterislere tevzî olundu. Onuncu524 günü Hüsrev Paşa senesinde Hille’de alınan askerden Konyalı bir 509 olmuş E: olunmuş B 510 musâlih kavm üzerinde B: -E 511 vâki E: -B 512 altıncı E: -B 513 bir B: -E 514 başı… pençesinde B: başımızda E 515 ıtlâk E: atak B 516 olan B: -E 517 şerîfleri B:-E 518 bir… tutulup E: -B 519 yağmurlar E: yağmur B 520 ocağına E: ocağından B 521 emiri B: yeri E 522 yaralandı E: zahm-dâr oldular B 523 bin E: -B 524 Onuncu E: üçüncü B yiğit Bağdâd kal‘asından bir tarîk ile çıkup kızılbaşın kemâl mertebe za‘f-ı ahvâlın525 takrîr etdi526. Yedi sekiz gün dahi ceng ü cidâl ve harb ü kıtâl yevmen feyevmen müştedd [78b] olup ol eyyamda Kapudân Paşa hazretleri527 ağalarından Şa‘ban Ağa Saksoncu başı ve Hamîd Bey’i Şehsıvâr Bey ve528 dahi niçeler yaralanup yeniçeri ocağında529 serden-geçti ağası ve Çirmen sancâğı Alây Bey’i ve ba‘zı kimseler530 şehîd oldu. Her vezîr kendü kolundan olan handeki doldurmağa mübâşeret idüp Kapudan Paşa hazretleri531 meterisi önünde olan handek532 cümleden mukaddem dolmuş533 idi. Mâh-ı mezbûrun on yedinci günü ol vezîr-i dilîr inâyet-i hazret-i İlâhîye534 tevekkül ve mu‘cizât-ı Nebeviyyeye tevessül idüp guzât-ı İslâm ile selle şemşir-i himmet ve darb-ı top ile yakdıkları kulleler cânibine azîmet itdiler Ve535 her tarafdan ol kuleler üzerine çıkup mâni olmak sevda-i hamı ile karşu duran Kızılbaşlar536 ile cenge başladılar. Bir tarîk ile ki top ve537 tüfenk ve ok atılmakdan kalup meşt meşte yaka yakaya olup kulleler üstünü güreşciler tekyesine döndürdüler. Vezîria‘zam kendü kolundan nazar idüp Kapudan Paşa kolundan kulleler538 [79a] üstünü asker-i İslâm ile mâlâmâl olmuş göricek fermân-ı humâyûn ile yürüyüş oldu. Mülâhaza idüp ol dahi derhâl539 yanında olan asker ile mukābelesinde olan kuleyle yürüyüşe540 azîmet eyledi. Ancak on on beş adım gitmiş idi ki nâgâh taraf-ı düşmandan atılan bir tüfenk dânesi alnına rast gelüp kafasından çıkdu. Elinde olan tîr ü kemân yere düşüp541 ağaları ve her tarafdan tutarak handekden542 gönüllü çadırına götürdüklerinde mürg-i cânı âşiyân yerinden pervâz eyledi. Muktezâ-yı şer‘i mutahhar üzere hûnâlûd pîreheni ile kefenlenüp sâbıkā babası Mustafa Paşa Bağdâd Beylerbeyisi iken İmâm-ı a‘zâm türbesi harcında kendü içün ihzâr etdüğü suffada defn olundu543 . Sa‘âdetlü Pâdişâh hazretleri vezîr544 Mehemmed Paşa şehâdetinden âgâh 525 ahvâlın E: hâlin B 526 etdi E: eyledi B 527 hazretleri B: -E 528 ve B: -E 529 ocağında E: ocağından B 530 kimseler E: kimesneler B 531 hazretleri B: -E 532 handek E: handeki B 533 dolmuş E: doldurmuş B 534 İlâhîye E: bî-nazîre B 535 Ve E: leşker-i İslâm avn-ı inâyet-i nâ-mütenâhî ilahî yaver olup yekser B 536 Kızılbâşlar E: surhserler B 537 top ve B: -E 538 meşt … kulleler E: surhserler ile dest ü girîbân olup kal‘alar B 539 derhâl B: -E 540 yürüyüşe E: yürüyüş etmeğe B 541 yere düşüp E: perrân oldu ve B 542 handekden E: handekde B 543 mürg-i … olundu E: mürg-i pireheni ile tekfîn olunup İmâm-ı â‘zam türbesi harcında defn olundu B 544 vezîr E: vezîria‘zam B olıcak fî’l-hâl mühr-i vezâret-i uzmâyı Kapudân Mustafa Paşa hazretlerine teslîm buyurup hakk müstehıkkına vâsıl v [79b] Allahu te‘âlâ hazretleri bâ‘is-i huzûr u rahat ve sebeb-i intizâm umûr-ı saltanat olan vücûdları niçe müddet makāmlarında kā’im ve izz ü rif‘atlerin dâ’im idüp eyyâm-ı devletlerinde bizim gibi niçe nâ-murâdı matlabına vusûl ile ve sürûr ve dilşâd ola, âmin545 .Vezîria ‘zam hazretleri çünki evvel dahi hızmet-i aliyyede zerre kadar kusûr itmeyüp cân ve baş ile sa‘y iderler idi. Bu def‘a cümle maslahat546 kendülere müfevvaz olıcak kemer-i himmeti miyân-ı câna iki yerden kuşânup fî’l-hâl merhûm Mehemmed Paşa meterisine vardılar. Ve kal‘a-i Bağdâd’ı bî-inâyetillâhi te‘âlâ düşmân-ı dîn-i rafaza-i bed-âyîn elinden almak içün yalın kılıç ellerinde ve547 bizzât asker-i İslâm önüne düşüp na‘ra-i Allah Allah Celle Şânuhü548 ile Kızılbaş üzerine şirâne hücûm etdiler. Ol vezîr-i dilir nihâdında olan şecâ‘ati izhâr içün semender-vâr âteş-i cenge549 girüp taraf-ı düşmandan dâne-i tüfenk ve tîr katarât-ı bârân gibi dökülürken avn-ı ilâhi550 siper olmağın [80a] vücudlarına zarar isâbet etmeyüp ancak kethüdâları olan Rıdvân Ağa551 hil‘at-ı şehâdet ile âzim-i ravza-i cennet552 oldu. Rahmetullâhi aleyh. Ba‘zılar nakli üzere553 birkaç müte‘ayyin554 ağaları ve dilâver iç oğlanlarından bir kaçı555 sadr-ı a‘zam hazretleri yanında bezl-i ser ü cân idüp yollarına fedâ oldular. Sadrıâ‘zam hazretleri iki üç sâ‘at içinde556 anda olan kulleyi hüsn-i tedbîr ve darb-ı şimşîr ile teshîr idüp muhâfazası içün557 leşker-i nusret-i meâl ile mâ-lâ-mâl eylediler. Ahşam oldukda ol askeri bir mikdâr istirâhat ü ârâm itmek558 içün kulleden indirüp yerine dinc asker559 çıkardılar. Bu minvâl üzere sabâha dek üç dört vak‘a kulle muhâfazasında olan askeri tebdîl buyurup âftâb-ı âlem-tâb tulû edicek sürhserler kulle ezerinde asker-i islâmı ahşâm gördüklerinden kavî ve ziyâde müşâhede idüp [80b] cenge ikdâmda birinde za‘f u fütûr görmediklerinde surhserler560 cânlarından kat-ı ümid idüp nâ-çâr mâh-ı mezbûrun onsekizinci 545 Allahu… âmin E: -B 546 cân… maslahat E: zuhûr iden mesâ‘î-yi cemîle mahsûr idi. Cümle umûr B 547 yalın… ve E:-B 548 Celle Şânuhü E: -B 549 cenge E: kâr-zâre B 550 dökülürken… ilâhi E: rîzân olurken savn-ı samedânî B 551 Ağa E: Kethüdâ B 552 cennet E: cenân B 553 Ba‘zılar… üzere E: -B 554 müte‘ayyin E: -B 555 bir kaçı E: -B 556 iki üç sâ‘at içinde B: -E 557 muhâfazası içün E: dset-i istilâyı â‘dâdan hıfz içün B 558 istirâhat… itmek E: istirahât etmek B 559 dinc asker E: sipâh-ı taze-zur B 560 görmediklerinde surhserler E: yok bi‘l-ahıre B ve561 eyyâm-ı muhâsaranın kırkıncı günü ki yevm-i mübârek cum‘a idi kuşluk vaktinde hâkim-i Bağdâd Bektâş Hân emân-ı humâyûn recâsına sadrıâ‘zam hazretleri meterisine562 çıkup anlar dahi ba‘de’l-arz huzûr-ı humâyûna irsâl buyurdular. Sadrıâ‘zam hazretleri otâğından sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerinin otâk-ı humâyûnlarına dek pür-sâz u selb müretteb asker kât kât dizilüp bâ-husûs563 meterisden bir âdem çıkmayup kulleler ve der ü divâr-ı hisâr üstleri asker ile kemâ-kân mâlâmâl idi. Otâk-ı humâyûnda ise rûz-ı haşrdan nişân-ı dîvân durup sâhib- kırân-ı âlem hazretleri564 ise565 câme-i la‘lin ile taht-ı zerrîn üzere karâr idüp566 destâr-ı levendâne üzere pürr-i hümâdan bir otaga’i humâyûn567 sokunmuşlar idi.[81a] yemîn ü yesâr şeyhülislâm Yahya Efendi hazretleri ve vüzerâ-yı azâm ve kādı‘askerler ve sâ’ir erkân-ı Divân edeb-vakār ile568 yerlü yerinde karâr idüp ol halde Bektâş Hânı huzûr-ı humâyûna569 getürdiler. Sadrıa‘zam hazretleri otağından otâk-ı humâyûna dek iki saf zeyn olan yeniçeriyân ve sipâhi Bektâş Hanı görüp medhûş ve hayrân olmuş iken570 serîr-i serveri üzere şirziyân gibi haşmet-i heybet ile sâhib-kırān-ı zeman hazretlerini göricek olanca571 aklı perîşân olup bir kadem dahi yürünmeğe mecâli572 olmadı. Sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri bu hâli müşâhede idicek def‘i vahşet kasdıyla573 “Sen kimsen niye geldin ,murâdın nedir?” buyurdular. Bektâş hân yir öpüp “ Hâkim-i Bağdâd kulunum, canımıza emân ihsân buyurmanız recâsına kal‘ayı teslîme geldim” deyüp tekrâr yüz yire kodu. Pâdişâh cem-câh hazretleri “ Bu gün [81b] kal‘a boşanmak şartıyla emân virdim.Dahi evvel gelmiş olsan,bu kadar zahmet çekmez idik. Ammâ velî ni‘metin uğruna sa‘y etdüğün ma‘zûrsun” deyü buyurup bir murassa sorguç ve kürklü serâser hil‘at ve mücevher hançer ihsân buyurdular. “Emdi kal‘aya var574 içerüde olan bâkî hânlar ve Kızılbâş ‘askeri hemân bugün kal‘adan çıkup kullarımız zabt etsünler575. Sonra isteyen Şâh’a gitsün isteyen bize tâbi olsun, irâdat 576ellerindedir. Kimseye cebr yokdur” buyurup Bektâş Hânı577 tekrâr sadrıâ‘zam hazretlerine 561 ve B: -E 562 hazretleri meterisine E: hazretlerin meterse B 563 dek… bâ-husûs E : değin tarz-ı mahsus üzere asker-i nusret eser Bünyân-ı mersûs gibi iki saf olup nehâyeti nazar-ı ihâtasından birûn idi. Husûsâ B 564 hazretleri E: -B 565 ise B: -E 566 idüp E: buyurup B 567 hümâdan… humâyûn E: humâyûn B 568 ile E: üzere B 569 humâyûna E: sultâniye B 570 Sadrıa‘zam… iken E: -B 571 olanca E: -B 572 mecâli E: iktidârı B 573 sa‘âdetlü… kasdıyla E: şehriyâr-ı kîrdikârın vakar hazretleri B 574 Emdi… var E: var emdi kal‘aya B 575 etsünler E: etsün B 576 İrâdat E: irâdatları B 577 Hânı B: Hân E gönderdiler. Bektaş Hân vezîria‘zam hazretleri578 hâk-i pâylarına rûymâl edicek, “gâlib-i ihtimâl içerüde olan Kızılbâşlar579 hâlâ sizin askeriniz zabt etdüği kullelerin altına içerü cânibden lağımlâl580 idüp bârût doldurmak tedârükündedirler, gâfil bulunmasunlar. Câ’iz ki 581bir zarar isâbet idüp benim vücûdumun582 nâbûd olmasına sebeb ola” deyü arz-ı hâl itmeğin Sadrıâ‘zam hazretleri kulleler üzerinde sudûr-ı fermana [82a] muntazır olan asker-i zafer- eseri ol hilekārların mekrinden haber-dâr idüp surhserlerin583 amellerin vücûda getürtmemeğe himmet584 itmelerine işâret buyurdular. Asker-i İslâm dahi behâne cevâblar bu denlü585 ruhsat bulucak Allahû Ekber deryâ-yı leşker586 içerü cânibe akup kendülerin korumak sevdâsıyla mukābeleye gelen Kızılbaşlar askeriyle âşıkāne cenke başladılar. Surhserân can korkusuyla bir mikdâr kûşiş idüp587 gördülerki bir nesne gelmez nâ-çâr firâra yüz tutup asker-i İslâm önünden588 târûmâr oldular. Bu hâli görücek Şâh tarafından da‘va-yı merdî ile gelen Mir Fettâhoğlu Karanlık kapu cânibine kaçup Halep-hân ve Yâr Ali Hân ve Nakd Ali nâm Hânları ve sultânlar589 ve yat ve yarak kullanmagana590 kādir olan Kızılbaşlar Mîr Fettâhoğlu591 yanına592 cem olup sûret-i muhâlefet göstermişler iken deryâ-yı asker-i İslâmın önüne turmağa imkân yok idüğünü bilüp bi’z-zarûre [82b] cânlarına emân virmek593 recâsına niyâza âğâh etdiler. Murâdlarına müsâ‘ade olunmak üzere fermân-ı âlî sâdır olup diyâr-ı âceme gitmek594 içün ol gürûh-ı mekrûh hınzır sürüsü gibi kapuya uğradılar. Çünki Revân’da anlara silâhları ile gitmelerine ruhsat virilmeyüp yarâkları alınmak murâd olunmağın ol bed-nihâdlar zu‘mlarınca muhâlefet ve inâd itmek isteyüp tekrâr ateş-i harb ü kıtâl işti‘âl595 eyledi. Bir demde niçe596 bin surhserler hâke düşüp hânlar ve kılıcdan kurtulan bir iki bin telteki nârin tahassün597 etdiler. Olgün ol gice ve irtesi öğle ve vaktine dek 578 hazretlerine.. hazretleri B: hazretleri E 579 Kızılbâşlar E: surhserler B 580 lağımlâl E: nakil B 581 Câ’iz ki E: Câ’izdirki B 582 vücûdumun B: vücûdun E 583 surhserlerin B: surhserârın E 584 vücûda… himmet E: ibtâle isti‘câl etmelerine B 585 dahi… denlü B: -E 586 leşker E: asker B 587 cânibe… idüp E: tarafa akdılar. Tahlîs-i girîbân cân arzusuyla rûberu (nüshada zûberu şeklinde ) olan surhserler ile aşkâne cenke başladılar. Kızılbaş bir mikdâr edevât i‘mâl-i kâr-zâr idüp B 588 önünden E: önünde B 589 sultanlar B: sultatlar E 590 kullanmagana E: kullanmak B 591 Fettâhoğlu B: Fettâh E 592 yanına E: başına B 593 virmek E: virilmek B 594 recâsına… gitmek E: -B 595 işti‘âl B: iştigâl E 596 Bir demde niçe E: Bir müddet cenkde niçesin B 597 tahassün E: kulleye tahassün B anlardan kırılan kırılup mezbûr hânların yedi sekiz yüz Kızılbaş dest- beste pişğâh-ı otâk-ı humâyûna ihzâr olundu598.Fermân-ı lâzımü’l-iz‘âna muhâlefet etdiklerü599 içün hânlara ve600 ba‘zı sultatlar kapucılar kethüdâsına habse virilüp mâ‘adâsı mukaddemâ helâk olan [83a] melâ‘ine mülhak oldu. Netice-i kelâm Bağdâd’da olan otuz bin kadar surhserin601 on bini eyyâm-ı muhâsarada top ve tüfenk darbından helâk olup, yirmi bini dahi iki gün içinde diyâr-ı ademe gitmek ile602 Bağdâd-ı behişt-âbâd râfızîler vücûd nâ-pâkinden tathîr oldu. İrtesi Sadrıa‘zam hazretleri ve Şeyhülislâm hazretleri ve sâîr vüzerâ-i azam603 ve sadreyn Beylerbeyilere, yeniçeri ağası ve ümerâ ve zâbitân-ı asker tehniye’i feth ü zafer604 içün dâmen-bûs-ı sultânî ile müşerref olup hıla-i fâhire ihsânına mazhar oldular. Ol gün Büyük mir âhûr Halil Ağa müjde-i feth ü zafer605 İstanbul’a irsâl olunup otâk-ı humâyûn İmâm-ı â‘zam kapusı kurbüne nakl olundu606. Hem ol gün kal‘a-i Bağdâd ta‘mîrine mübâşeret olunup câbecâ şehirde ihtifâ iden re‘âyâ bî-pervâ zuhur itmeleri içün tenbîh ve nidâ olundu. Dört günden sonra Halil Ağa’ya Özi muhâfazası emr-i şerîfi [83b] gönderilüp mansıbı607 Küçük Mirâhur İbşir Mustafa Ağa’ya ve anın mîrî hâsâhûr kethüdâsı Tekeli Mustafa Mustafa Kethüdâ’ya olup608 ol gün609 Handân Ağazâde fetih nâme ile ta‘yîn olundu610. Reisülküttâb İsmâ‘îl Efendi Karanluk kapu muhârebesinde atdan düşüp ayak altında kalmış idi611. Yevm-i mezbûrda ol zahmdâr612 fevt oldu. Ol gice ba‘de’l-îşâ Bektâş Hân sarâyında füc’eten cân virüp metrukesi, ki şâh etbâ‘ından hâkim-i Kürdistân Nur Hüseyin Hân kızıdır, cümle malı pederine irsâl olundu613. İrtesi Yeniçeri Ağa’sı Hasan Ağa Bağdâd Beylerbeyisi olup Rikâbdâr Mustafa Ağa Yeniçeri Ağa’sı olmak ile614 Harem-i Humâyûndan çıkdı. Müderrisînden Tezkireci Musa Efendi Bağdâd’a kādı olup ocâkda kethüdâ bey olan Bektâş Ağaydı. Yedi sekiz bin kadar yeniçeri ile Bağdâd muhâfazasına ta‘yîn buyuruldu. Evâhir-i 598 olundu E: 599 etdiklerü E: eyledikleri B 600 ve B: -E 601 surhserin E: surhserlerin B 602 diyâr-ı… ile E: vadi-i ademe def ol 603 vüzerâ-i azam B: vüzerâ E 604 feth ü zafer B: feth-i muzaffer E 605 feth ü zafer B: 606 humâyûn… olun ü emân eyledi B 607 mansıbı B: -E 608 Kethüdâ’ya olup E: Ağa’ya oldu B 609 ol gün B: -E 610 ta‘yîn olundu E: Nemçe 611 kalmış idi E: kalmak ile 612 zahmdâr E: zahmdân B 613 olundu E: buyur 614 ağası…ile E: ağ şehr-i mezbûrda bir gice615 bir gün616 azîm yağmûr olup asker [84a] konduğu yer deryâya döndü. Bir vech ile ki çadırlar ortasında gezilmek mümkin olmayup617 eyyâm-ı muhâsarada asker-i İslâm618 mazhar oldukları lütf-ı ilahi kadri bilindi. Eğer fetihden mukaddem ola idi. Meterisler dolup amelden kalup bî’z-zarûre el-ıyazu billah dönülmek mukarrer idi619. Toplar karadan geldiğinin620 fâ’idesi cümle halk yanında zâhir olup sebeb olan Sadrıâ‘zam hazretlerine bî-nihâye du‘âlar etdiler. Gurre-i şehr-i Ramazanü’l-mübârekde iki gice bir gün evvelkiden şedîd yağmur yağmak ile atlar dizlerine dek çâmurda kalup sâhib-i devlet hazretlerine du‘â kat kat oldu621. İmâm- A‘zam Hazretleri ve Şeyh Abdülkādir-i Geylâni merâkıd- şerîfleri tathîr ve harâb olan yerleri ta‘mîr olup622 ol hidmete Şeyhülislâm Yahya Efendi Hazretleri623 nezâret buyurdular. Ba‘de’t-temâm üzerlerine yeşîl sof örtü tedârük olunup kendü mübârek elleri ile İmâm-ı A‘zam içüne624 mollâ-yâne destâr sardılar.[84b] Mezâr-ı şerîfleri civârında olan câmi-i latif dahi ta‘mîr ve termîm625 olunup salât-ı cum‘a edâ olundu. Yirmi yıla karîb ol câmi-i şerîfde626 esamî’i Çâr-yâr-ı Güzîn yâd olunmakdan kalmış iken627 bi‘inâyetillâhi te‘âlâ tekrâr medh-i Çâr-yâr ile müşerref olup anda nâm-ı humâyûn-ı sultânî mezkûr olmak ile ma‘mûr oldu. Ol eyyâmda Arslân Paşa oğlu hâslar ile vezîr olup Vardar Ali Paşa Rumili Beylerbeyisi oldu. Ali Paşa mutasarrıf olduğu Bolu sancağı ber-vech-i arpalık vezâretden ma‘zûl Yusuf Paşa’ya verilüp Trablusşâm Beylerbeyisi Şâhîn Paşa Trablus’dan628 Bosna’ya nakl olundu629. Ve Derviş Mehemmed Paşa Trablus’a nakl olunup mutasarrıf olduğu Diyârbekir eyâleti Silahdâr Ahmed Ağa’ya virildi. Melek-i haslet Çuka-dâr Siyâvuş Ağa silahdâr olup sa‘âdetlü pâdişâhımız Hulledellahü mülkehu630 hazretleri evâîl-i saltanatlarında631 kapudânluk mansıbı ile Harem-i [85a] humâyûn’dan çıkmışlardır632. Târîh-i te’lîfden vezâret hâslarıyla Kubbe-nişîn olan vüzerâ-yı izâm zümresindendirler633. Şâh 615 gice E: gün B 616 gün E: gice B 617 çadırlar…olmayup E: 618 Asker-i İslâm E: asker firû 619 amelden… idi B: -E 620 geldiğinin 621 evvelkiden… oldu dahl oldu B 622 olup E: olunu 623 Hazretleri E: -B 624 içüne B: -E 625 ve termîm B: 626 câmi-i şerîfde E: m 627 iken E: idi B 628 Trablus’dan B: -E 629 nakl olundu B: oldu E 630 Hulledellahü mülkehu E: -B 631 evâîl-i saltanatlarında B: ol saltanatlarına 632 çıkmışlardır E: çıkmışlar idi B 633 zümresindendi tarafından Bağdâd’a kādı634 olan Râfızî ele635 girüp katl olundu. Ve Musul defter-dârı olan Abbas’ın dahi mezheb-i bâtıl-ı rafız amâ’il idüği zâhir olup âlem-i vücûddan nâ-bûd oldu. Anadolu eyâleti Gürcü Mehemmed Paşa’ya inâyet olunup636 Kastomoniden ma‘zûl Eş Mehemmed Paşa Şehrizol Beylerbeyisi olup637 ol cânibe irsâl buyuruldu. Devlet-i rûz-efzûn birle638 rücû buyurulmak mukarrer olıcak. Rikâb-ı Humayûn’dan mukaddem Mir Fettâh oğlu ve sâ’ir hânlar mahbûsen Diyarbekir’e gönderildi. Şehr-i mezbûrun sekizinci günü Vezîr Hüseyin Paşa sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri ile dönmek mukarrer olup anla mutasarrıf olduğu Anâdolu eyâleti Gürcü Mehemmed Paşa’ya inâyet buyuruldu. İrtesi pâdişâh-ı Cem-haşem hazretleri639 İmâm-ı â‘zam mezâr-ı mağfiret-medârların ziyaret ve rûh-ı [85b] pür fütûhlarından istid‘a-yı himmet buyurduklarından sonra Diyâr-ı Rum-ı behcet-rüsûm tarafına avdet buyurulmak üzere ancak solaklar ve ulûfeli müteferrikālar ve çavuşlar ve Aşağı bölüklerden Ulûfeciyân-ı yemîn ile640 İmâm Musa cânibine güzar buyurup641 Bağdâd ahvâline kemâl-i intizâm virilüp Şâhdan dil-hâh üzere ahz-ı intikām olunmak642 içün umûmen Beylerbeyilere ve yeniçeri ocağı ve Mısır kulu ve sipâh ve silahdâr ve aşağı bölüklerden üç bölük zu‘ama ve erbâb-ı tımâr ile Vezîriâ‘zam hazretleri bir müddet Bağdâd’da ikāmet ile me’mûr oldular. Ol gün vakt-i asra643 karîb bî-takrîb Bağdâd bârût-hânesine âteş isâbet idüp iki âlî kubbe münhedim olup iç hisârın bir mikdârı dahi harâb oldu. Bu emr-i garîb zuhûrundan sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri bî-huzûr olup Bağdâd fethinden sonra İmâm Musa’ya varan Kızılbaşlar ve İmâm [86a] Ali’den gelen iki yüz kadar surhser tu‘me’i şîmşîr-i kahr oldu. Mâh-ı mezbûrun on ikinci günü ikbâl-i644 devlet ile İmâm Musa’dan hareket olunup Silahdâr Paşa sefer kā’îmmakāmı oldu. Mukaddemâ Şâh-ı Hind’den Musul’da gelen ilçi anda alıkonup ba‘de’l-feth ihzâr olunmak içün âdem gitmiş idi645. Beşinci menzil olan Tikrit’e nüzûl buyuruldukda Hind ilçisi ordu-yı humâyûna vasıl olup taraf-ı Hind’den yollamak içün646 Müteferrika Arslan Ağa ile Serdâr-ı Ekrem Hazretlerine irsâl olundu647. Sefer-i 634 Bağdâd’a kādı E: Bağdâd k 635 ele E: ile B 636 Anadolu… olun 637 olup E: oldu B 638 birle E: ile B 639 Şehr-i… hazretleri E: Mâh- 640 yemîn ile E: yemn ü yesâr ile B 641 buyurup E: buyurdular B 642 ahz-ı… olunmak E: ah 643 vakt-i asra B: asra E 644 ikbâl E: refâkat ve B 645 Şâh-ı… idi E: Hind’den gelen 646 Hind… içün E: ordu-yı humâyûna vâsıl b 647 irsâl olundu E: g Bağdâd’da teveccüh olunmazdan648 beş altı ay mukaddem Şâh-ı Acem’den gelen Halîfe Maksud Hân nâm ilçi alıkonup649 Üsküdâr’dan hareket buyurdukları650 fermân-ı humâyûn üzere deryâdan kādırga ile piyâsa çıkup andan Mardin’e ba‘dehu Musul’a îsâl olunmuş idi651. Mâh-ı mezbûrun yirmi ikinci günü Musul’a vusûl652 müyesser oldukda ilçiye hil‘at inâyet olunup [86b] Şâh’a hitâben653 nâme-i humâyûn virildi. Ve Bağdâd’da şimşîr-i zı Sûret-i hatt-ı humâyûn-ı sa‘âdet-makrûn Safî-i Bahâdır Aslahallâhu’l-Melikü’l-Kādir nâme-i humâyûn-ı vâcibü’l-ihtitam vâsıl olıcak ma‘lûm ol ki657 âdemlerinden Halîfe Maksûd’u getürdüp658 sulh murâd eylemişsin. Bir mikdâr ilçini eğlendirmekden murâd ba‘zı eşgālimiz var idi. Ol eşgālimizi ber-taraf eyledik. İmdi sulh murâdın ise ecdâd-ı azâmım zemânlarından taht-ı hükûmet-i sa‘âdet-ünvânımıza659 dâhil olan memleketleri yine beylerbeyimize teslîm idesin660. Asâkir-i zafer661 eserim varup zabt eyleyeler. Ve âdetâ verilegelen pîşkeş ve hedâyâ sâl-be-sâl irsâl ve îsâl eyleyesin. Eğer itmezsen bu ser-hadlerde kışlayup evvel-behârda asâkir-i [87a] derya misâl ile il ve memleketine varmam mukarrerdir. Er isen meydana gel, serverlik da‘vâsında olanlara perde-nişînlik nâ-sezâdır. Ve atdan korkan ata binüp kılıç kuşanmak hatâdır. Ezel-i azâlde mukarrer olan gelür, elem çekmeyüp karşu gelesin. Ve’s-selâm âlâ meni’t-tebe‘a’l-Hüdâ. Fî’lvâki662 şehr-i ramazanü’l-mübârekin li-seneti semân ve erba‘în ve elf irtesi ol menzilden hareket buyurulup mâh-ı şevvâlin evvel günü dahve-i kübrâdan663 Diyârbekir’e karîb Müderris köyü nâm makāmda bir mikdâr nüzûl buyurdular. Erkān-ı devlet tehniye-i ıyd-ı sa’îd içün el öpdükden sonra esb-i sabâ-reftâre 649 alıkonup E: -B 650 buyurdukları E: buyurdukda B 651 olunmuş idi 652 vusûl E: -B 653 hitâben E: -B 654 kızılbâşlar E: surhse 655 Aceme B: Acem E 656 Hazretlerine E: h 657 ol ki E: ola ki B 658 getürdüp E: götürüp B 659 ünvânımıza E: ünvâ 660 idesin E: eylesin B 661 zafer E: nusret B 662 Fı’l-vâki E: el-vâki B 663 kübrâdan E: kübrâya kübrâda B süvâr olup vakt- zuhrda şehre dâhil ve serâya nâzil oldular. Ol menzilde664 Büyük Mîr-âhûr İbşir Mustafa Ağa Budin Beylerbeyisi olup yerine kapucılar kethüdâsı Hüseyin Ağa oldu. Ve Arslân Paşa oğlu Ali Paşa ve Rumili kādı‘askeri Ebusu‘ûd-zâde Mehemmed Efendi Kapu Ağası [87b] Mehemmed Ağa âzim-i sefer-i âhiret olup hükm-i kader ve kazâ665 iktizâsıyla Ermiyye666 Şeyhi vâsıl-ı derece’i şehâdet oldu. Haleb kādısı Hasan kethüdâ-zâde dâr-ı âhirete intikāl etmiş idi. Mansıbı süleymaniyye müderrislerinden Es‘ad Efendi’ye olup667 Galata kazâsı dahi Hekim başı Zeynelabidin Efendi’ye zamîme oldu668. Ve669 bu takrîb ile azîm ulemâ670 silsilesi olup re’isleri İstanbul’a geldi. Diyârbekir’de ikāmet eyyâmında671 sîm-i hâmdan İmâm-ı â‘zam hazretleri türbe’i şerîflerine672 bâb ve673 şibâk ve ba‘zı avizeler tertîb olunup, mahalline vaz‘ olunmak içün Bağdâd’a irsâl buyuruldu. Hengâm-ı şiddet-i şitâ ve hiddet-i sermâ olunmağın Diyârbekir’de yetmiş bir gün ikāmetden sonra674 şehr-i zîlhiccesinin on ikinci günü675 taht-gâhı kadîm olan676 İstanbul cânibine livâ-yı azîmet tevcîh buyurulup677 niçe eyyâm kar üzerinden yüründü678. Sene-i tis‘a ve erba‘in ve elf şehr-i muharremü’l-haramının679 üçüncü günü [88a] Sivâs kurbünde Ilıca nâm menzilde Arzırum muhâfızı olan Ken‘ân Paşa’dan on beş baş ve üç zinde Kızılbaş680 gelüp Kars’dan öte üç kenise etrâfını gāret etdüğünü arz u i‘lâm eylemiş681. Âdemleri hil‘at giyüp kendüye dahi hıla‘i fâhire irsâl olundu. Mehemmed Paşa Hânı menzilinde Özi’den ma‘zûl Nasûh Paşa-zâde682 Hüseyin Paşa ordu-yı humâyûna vâsıl oldu683. Akça koyunlu kurbünde Delice ırmak nâm nehir kenârında684 karar olundukda, Budun’dan ma‘zûl vezîrâ‘zam-ı sâbık Mehemmed 664 Ol menzilde E 665 hükm-i… kader E: hükm 666 Ermiyye E 667 olup E: ve B 668 zamîme oldu E: olup B 669 Ve E: -B 670 ulemâ B: -E 671 re’isleri.. eyyâmında E: pâdişâh-ı İslâm 672 türbe’i şerîflerine E: 673 bâb ve B: -E 674 ikāmetden sonra E: ikāmet olunup 675 günü E: günü idi B 676 kadîm olan E: -B 677 tevcîh buyurulup E: bu 678 niçe… yüründü E: -B 679 şehr-i… harâmının E: m 680 Kızılbaş E: surhser B 681 eylemiş E: olunup B 682 Nasûh Paşa-zâde E: -B 683 oldu E: olup hâk-i astâne 684 kenârında E: k 685 olundu E: buyuruldu B menzilde Nâsûh Paşa-zâdeye Arzırum eyâleti inâyet olunup686 Ankara’da Kastomoni’den ma‘zûl687 Defterdâr-zâde İbrâhim Paşa defterdâr oldu. Tayy-i merâhil buyurulup688 mâh-ı saferü’l-hayrın altıncı günü İznikmid’e vâsıl olacakları mukarrer olıcak689 anda teşrîflerine muntazır olan cümle [88b] ulemâ nısf menzile dek istikbâline isti‘câl idüp şeref-i dâmen-bûslar ile müşerref oldular. Sekizinci gün kādırgalar ile taraf-ı deryâdan azîmet buyurulup ol gün ahşama karîb yalıda Sinân Paşa Köşkü’ne690 yanaşdılar. Diyârbekir’den berü azim kar çekilüp savutlatmadan nâşi mübârek ayaklarında691 kemâl mertebe ıztırâb ve elem var iken692 lâkin693 halk-ı âlemin cemâl-i bâ-kemâlleri müşâhedesine intizârlar ma‘lûm-ı humâyûnları olmağın, mâh-ı mezbûrun onuncu günü rikâb-ı devlet-intisâba vaz‘ı kadem buyurup694 Bağçe kapusu’ndan azim alây ile dâhil-i şehr oldular695. Bağdâd’da esîr olan hânlar ve yüz kadar surhser ve kerre-nâylar ol gün alayda bile olup kat kat sarâya696 dek iki saf dizilen ehl-i İslâm düşmân-ı dîn-i rafaza-i bed-âyînden tamâm mertebe ahz-ı intikām iden697 Sultân-ı gâzî hazretlerine du‘â ve senâ avâzeni698 âsumâna irgürdüler.[89a] Asker-i muvahhidîn hemîşe muzaffer [ve] mansûr ve â‘dâ-i din münhezim [ü] makhûr olup699 livâ-yı İslâm dâ’imâ dest-i te’yîd-i ilâhi ile kā’îm ve Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye kıyâm-ı kıyâmet[e]dek dâ’im ola, âmin. Bağdâd’dan da‘vet olunup İznikmid’e altmışbeş menzilde ve yüz kırk altı günde gelüp yetmiş bi h y olur. Aliyyede Zâhir Olan Ba‘zı Havâdis Beyânındadır.702 689 olıcak E: olıcak bir haftadan berü anın teşriflerine B 690 Köşkü’ne E: Köşkünde B 691 ayaklarında E: ayakları B 692 var iken E: virüp B 693 lâkin B: -E 694 buyurup E: idüp B 695 dâhil-i … oldular E: şehr-i dâhil oldu B 696 sarâya E: -B 697 ahz-ı… iden B: intikām olan E 698 avâzeni E: avâzı B 699 hemîşe… olup E: berr ü bahrde hemîşe müjde-i zafer ile şâd-gâm ve â‘dâ’i dîn hedef-i nâvek-i inhizâm olup B 700 menâzilde E: menzilde B 701 sâ‘at E: -B 702 saltanat-ı… beyânındadır B: saltanada olan ba‘zı havâdis beyânındadır ki zikr olunur E Sâ‘adetlü pâdişâh hazretleri mütevekkilen ala’l-lah sefer-i Bağdâd’a azîmet buyurduklarında Tersâne’i âmîre de [89b] kethüdâ olup halâ kapudân olan Piyâle kethüdâyı serasker ta‘yîn idüp nevrûz-ı sultânîde Karadeniz’e azîmet mümkin olursa Azak kal‘asını teshîre himmet itmek niyetle703 tenbîh buyurmuşlar idi. Evvel bahârda fermân-ı âlî üzere ihzâr olunan kırk pâre ile704 gemi Karadeniz’e teveccüh olunup Hângeçidi nâm mahalle varıldı705. Ve andan Tatar‘askeriyle Behâdır Girây Hânı Taman adasına geçürdükden sonra Hân706 Azak ahvâlini tecessüs içün cânibe azîmet idüp Piyâle707 Kethüdâ hândan haber gelince ârâm itmek içün yine Kerş limânına avd eyledi. Meğer mukaddemâ708 Kerş ve Taman gāret niyyetle Çuçka’ya gelüp donânma-yı humâyûn gemilerin görmek ile karâr iden elli üç pâre şâykada olan Kazak eşkıyâsı Azağ’a varup hânın karadan709 geleceği haberine i‘timâd itmeyüp donanmâ dahi döndü, i‘tikâdında [90a]olmağın710 otuz pâre711 güzîde şâykaya kâmil bin yedi yüz müntehab Kazak koyulup Anadolu’da Sinob kal‘asını712 ve ol etrâfı urmak713 kasdıyla sene-i semân ve erba‘în ve elf şehr-i rebîülevvelinin on dördüncü günü Taman adası önünden714 geçüp Tuzla burnu nâm mahalle gelmişler idi. Bu haber alınup bî-tevakkuf üzerlerine azîmet olundu. Melâ‘în-i hâsirîn donanma gemilerin gördükde karaya çıkup tabur kurdular ve kayıkların deryânın sığ olan cânibine dizüp cenk tedârükünde oldular. Hikmet-i Hüdâ ol esnâda Kefe Beylerbeyisi Yusuf Paşa Azak üstüne giderken Kazâk taburu üzerine715 uğrayup cenge mübâşeret eyledi. Donanmâ gemîleri dahi mümkin olan716 mertebe yaklaşıcak top ile taburların ve kayıkların717 dağıdup718 Yusuf Paşa’ya imdâd içün Piyâle Kethüdâ [90b] karaya dört beş yüz tüfenk-endâz çıkarup kadırga sandalları ile719 deryâdan dahi hücûm eyledi. Şimşir-i gazât-ı İslâm ile720 yüzden ziyâde Kazak helâk olup mâ‘adası ahşâm oldukda 703 niyetle B: -E 704 ile B: -E 705 varıldı E: varılup B 706 Hân B: Kan E 707 Piyâle E: -B 708 Kerş… mukadd 709 karadan E: kara B 710 olmağın E: olup B 711 pâre E: târe B 712 kal‘asını E: kal‘ası B 713 etrâfı urmak E: tarafda 714 önünden E: önünde 715 üzerine B: üstüne E 716 olan E: olduğu B 717 ve kayıkların E: -B 718 dağıdup E: tağıdup B 719 sandalları ile E: sandallarıyla B 720 İslâm ile E: islâmla B olıcak hemân ardlarına düşüp Çuçka burnu nâm mahalde şâykalara yaklaşdı721. Melâ‘în nâçâr Çuçka sığlarına kaçup kādırgalar ânın722 vardığı yere varmağa mecâl olmamağın723 lâkin724 sığın boğazın muhkem sedd idüp şaykaları topa tutdular. Melâ‘în gördülerki topdan halâsa çâre yok, gāyet sığ olan mahallerde şâykaların arkalarına yükletüp top erişmez yerlere kaçdılar. Piyâle Kethüdâ fi’l-hâl kara cânibine dahi toplar çıkarup melâ‘îni bucâkdan bucâğa sokdu. Bu minvâl üzere iki gün harb ü kıtâl olunup [91a] darb-ı top ile iki yüzden725 ziyâde kazâk katl olunmağın ikinci gice726 melâ‘în Azak Denizi’ne çıkmak arzusuyla Taman önündeki sığlardan firâr idüp, bundan mukaddem birkaç def‘a donanmâ-yı humâyûndan halâs oldukları Edehun Boğazına tahassun etdiler. Piyâle Kethüdâ yine727 ardlarına düşüp firâr ihtimâli olan yirleri muhkem sedd eyledi. Ve karaya yeniçeri ve cebeci ve erbâb-ı tîmârdan iki bine karîb728 âdem çıkarup üç yerde meteris kurdu. Melâ‘în bu hâli müşâhede idicek Edehun Boğazının ardında vilâyet-i Çerkes’den akan Kuban nâm nehre girüp ândan Azak Denizi’ne çıkmak sevdâsında oldular. Bu haber Piyâle Kethüdânın mesmû‘u olıcak729 eğerçi hâna ve Yusuf Paşa’ya mektûb gönderüp Edehun’un Temrük’e karîb yerlerin sedd etdirdi730. Lâkin melâ‘înin şaykalarında zahîreleri vâfir olup kādırgalar [91b] üstlerine varmağa mecâl olmaduğı cihetden nice aylar beklense ele girmeyecekleri ma‘lûm olmağın Kara cânibinde olan meterisleri hâli üzerine koyup Kerş Boğazına döndü. Ve anda onbeş tonbaz tedârük idüp donanma gemilerinin kırk kadar731 sandalların donadup mütevekkilen alellâh devlet ü dîn gayretine melâ‘în üzerine şirâne hücûm eyledi. Kazak şâykalarının önlerinde olan dokuz pâre güzîde Özî şaykasıyla muhkem cenk olup732 tîr ü şimşîr ve tüfenk havfından melâ‘în deryâya döküldü. Her tarafdan gazilerimizi küffâr-ı dûzah-medâr733 üzerine havâle olup734 bî-inâyetillâhi te‘âlâ beş yüzden ziyâdesi tu‘me-şimşîre giriftâr ve esîr oldu. Ve beş kıt‘a şâyka dahi alınup bakıyyetü’s-süyûf olan melâ‘în çay içinde735 firâr idüp Piyâle Kethüdâ736 dahi 723 olmamağın E 724 lâkin B: -E 725 ile iki yüzden E: ile iki g 726 ikinci gice E: ik 727 yine E: gine B 728 iki bine karîb E: iki b 729 olıcak E: olmağla 730 etdirdi E: idü 731 kadar E: -B 732 olup E: idüp B 733 duzâh-medâr E: 734 olup E: alup B 735 içinde E: içinden B 736 Kethüdâ E: Paşa B donanmâya geldi. Tekrâr yirmi kadar tonbaz737 ve Kazak’dan alınan beş pâre şayka ve sandallara [92a] tahammülleri kadar top koyup ve asker doldurup şehr-i rebîülâhirin dördüncü günü yine melâ‘în üzerine azîmet eyledi. Kazak eşkıyâsı bu tedârükden haberdâr olıcak mukaddemâ Temrük’e karîb sedd olunan738 boğaza varup firâra mecâl olmamağın nâçâr avd idüp çapük kamışlıklarına tahassun etdiler. Piyâle Kethüdâ dahi büyük tonbazlar ile çayın ağzın muhkem sedd etdikden sonra739 elli mil kadar yer ardlarınca kamışlığa girüp tüfenk menzilinden yakın740 mahalle vardı. Melâ‘în gördülerki bir tarîk ile halâsa mecâl yokdur741. Bi’z-zarûre mah-ı mezbûrun sekizinci günü Beşir boğazı nâm mahalde karaya dökülüp melâ‘înin742 kimi helâk ve kimi esir olup bin yedi yüz Kazak’dan bir ferd halâs olmadı. Birkaç yüzünü Hân ve Yusuf Paşa alup yirmi dört günde tu‘me-i şimşîr olandan mâ‘adâ iki yüz elli iki nefer esîr-i hâssa-i humâyûn içün zabt olunup yirmi dokuz pâre [92b] şâyka ve bu kadar esır ile Piyâle Kethüdâ göğsünü gererek sâlim ve gânim İstanbul’a vusûl buldu. Elhamdüli’llâhi te‘âlâ yümn-i tâlî-i humâyûn ile ile’l-ân Karadeniz’de misli sebkat743 etmemiş feth ü zafer müyesser olup Kazâk eşkıyâsının azılı hınzırları ber-taraf oldu. Devşirme nâmıyla Rumili’nin orta koluna musallat olan yaya beylerinden Kazgânî Mustafa Ağa744 Musul’da diyâr-ı ademe sefer iden Derviş Ağa’ya refîk-i tarîk olmak içün kā’îmmakām Musa Paşa’ya hatt-ı humâyûn gelüp katl olundu745, fî şehr-i746 şa‘bân. Ol zümreden sağ kola giden Deveci Mustafa Ağa ki ordu-yı humâyûn cânibine azîmet etmiş idi. Yolda turnâcıbâşı sergüzeşti mesmû747 olmuş iken mütevekkilen alellah azîmet idüp Bağdâd muhâsarası esnâsında vâsıl-ı ordugâh748 oldu. Sadrıâ‘zam hazretlerinin recâların749 karîn-i afv olup ile’l-ân750 Bağdâd muhâfazası hidmetinde751 kalmıştır752. Galata’da753 büyük kenise bi’l-külliye [93a] muhterik olup bî-hamdenlillâhi te‘âlâ ile’l-ân ta‘mîre izn-i âlî sudûr etmemişdir. Şehr-i ramazânü’l-mübârekin onuncu günü müjde-i feth-i Bağdâd ile Kā’im-makā 737 tonbaz E: tonbar B 738 sedd olunan E: olunan B 739 sedd… sonra E: s 740 yakın E: karîb B 741 yokdur E: yok B 742 melâ’înin E: başla 743 sebkât E: se 744 Ağa B: -E 745 gelüp olundu E: vâri 746 fî şehri E: fî selh B 747 mesmû E: ma‘lumı B 748 ordugâh E: dergâh-ı merâm B 749 hazretlerinin re 750 ile’l-ân E: -B 751 muhâfazası hidm 752 kalmıştır B: -E 753 Galata’da E: Galata’dan B İstanbul ve etrâfında azîm oldu. Müjde-i feth İstanbul’a vusûl bulduğu esn H D Mülk-i Bağdâd-ı behişt-âbâdı aldı harb ile uyurulmuş idi. Üyle tekellüf kusûr-ı bîkusûr ki her biri vüzerâ câmi‘i kadar var idüği mukarrerdir. Mi‘mar başı Kâsım Ağa’nın sa‘y u ikdâmı ile761 bir sene de pâdişâh-ı İslâm hazretlerinin murâd-ı şerîfleri üzere tamâm olup feth-i Bağdâd’dan sonra darü’s-saltanata teşrîflerin 762 karîn-i tahsîn oldu763. donanmâ olup bayrâmın üçüncü günü temâm âda754 bu abd-i fakîr didüği tarihdir: amdülillâh hazret-i Sultân-ı gâzî Hân Murâd Zîr-i fermânında olsun şark-ı âlem garb ile755 estbürd-i himmet-i sâhib-kırânî gösterüp Surhserler bulmadı çün tîğ-i kahrından emân Hâtif-i gaybi didi tarîh-i fethin darb ile. Mâh-ı şevvâlin …756 günü sultân Mustafa mülk-i bekāya âzim olup Ayasofya hareminde fetihden mukaddem bina olunmuşdur757, bir âlî kubbede defn olundu. Kırk seneden ziyâde Ebü’l-feth Sultân Mehemmed Hân758 câm‘i şerîf [93b] hareminde mücâvir olan Eskici Hasan Dede mülk-i bekâya sefer759 idüp hücresine muttasıl hatîreye760 defn olundu. Sefer-i humâyûna azîmet buyurldukda Hâs oda kurbünde olan büyük havuz mukābelesinde iki kasr-ı âlî bina olunmak fermân b e Bâb-ı Sâdis, Husûl-ı Murâd Birle764 Bağdâd’dan Geldikden765 Sonra Vâkî‘ Olan Umûr Beyânındadır. 754 vusûl… esnâda B: vâ 755 garb ile E: garble B 756 Nüshalarda boşluk 757 olunmuştur E: 758 Hân E: -B 759 sefer E: rıhlet B 760 hatîreye E: hatıra da B 761 Mi‘mâr… ile E: -B 762 saltanata teşrîflerin 763 oldu E: olundu B 764 murâd birle E: murâd ile B 765 geldikden E: gelindikden B Rumili Kādı‘askeri Ebus-su‘ûd-zâde Mehmemmed Efendi mukaddemâ işâret olunduğu üzere Diyârbekir’de dâr-ı bekāya azîmet itmiş idi, mansıbı İstanbul’a vusûle dek mahlûl durup ba‘dehu eyyâm [94a] ol makāma Anadolu’dan Boşnâk İsa nakl olunup yerine İstanbul Kazâsından766 ma‘zûl Civi-zâde Şeyh Mehemmed Efendi oldu, fî safer. Sadrıa‘zam hazretleri taraf-ı âlîlerinden on iki günde Receb Ağa gelüp Şâh ile gālibâne akd-i sulh olunduğunu ihbâr eyledi767. Dördüncü günde iltifât-nâme ve murassa kılıc ve müte‘addid hil‘atler ile tekrâr sadrıa‘zam hazretlerine gidüp halk-ı âlem bu haberden şâd u hürrem oldu. Serdâr-ı nâmdâr hazretleri taraf-ı şerîflerinden ba‘zı kazâyâ ve umûr-ı serhad ve Bağdâd eyâletine nakl olunan Derviş Mehemmed Paşa’ya vezâret arzıyla ulaklar gelüp murâd-ı şerîfleri üzere cevâbları ile avdet768 etdiler, fî şehr-i rebîülevvel. Serdâr-ı Ekrem vezîriâ‘zam hazretleri şâh-ı Acem ile rızâ-yı humâyûn üzere akd-i sulh buyurduklarından sonra dergâh-ı sa‘âdet-destgâh tarafına irsâl etdikleri Muhammed Kulu Bey nâm ilçi [94b] hâk-i âstân-ı muhalledü’l-ikbâle yüz sürüp emsâline olıcak mertebe mazhar-ı ihsân-ı sultân oldu769, fî rebî‘ülahir. Kapudân Silahdâr Paşa Karadeniz seferinden istiğnâ idüp ol hızmeti Piyâle Kethüdâya tahmîl etmiş idi. Mezbûr kethüdâ hükm-i sultâni mûcebince evvelâ770 Özi kal‘asına varup kemâ-yenbaği ta‘mîr ve termîm idüp sâ’îr mühimmâtını gördükden sonra memâlik-i İslâmiyyeden ba‘zı yalıları gāret ve ahâlisine îsâl-ı hasâret771 iden on kıt‘a şâyka haberin alup772…773 pâre kādırga ile ol cânibe azîmet eyledi774. Tentere nâm adada irişüp göz açdırmayup önünü775 dahi aldı. Ve memâlik-i İslâmiyyeden aldıkları nisvân ve etfâlî vatanlarına irsâl idüp sâlîm ü gânim der-i devlet nevâle rûymâl eyledi776. Hakkā ki mezbûr Piyâle Kethüdâ’nın Devlet-i Aliyye’i Osmaniyye’de bunun777 misli niçe hızmetleri zuhûr etmişdir. Cümleden biri bin otuz [95a] üç senesinde Cânbek Girây Hân iclâsıçün Kapudan Recep Paşa donanma-yı humâyûn ile778 Kefe’ye varup Şahin Girây dahi asker-i Tatar ile Kefe’ye karîb Toprak kal‘a779 nâm mahalle nüzul idüp asker-i İslâm üzerine birkaç yerden 766 İstanbul Kazâsında 767 olunduğunu… eyledi E: olunduğu haberin getürüp B 768 avdet E: avd B 769 mazhar-ı… oldu E: 770 evvelâ E: olan B 771 hasâret E: hâret B 772 alup E: olup B 773 Nüshalarda boşluk. 774 eyledi E: idüp B 775 irişüp… önünü 776 eyledi E: idüp B 777 bunun E: bu 778 humâyûn ile E: humâyûnla B 779 kal‘a E: -B sancağından ma‘zûl780 tersâne kapudanlarından idi781. Beş yüz levende ser‘asker idüp Şâhin Girây üzerine irsâl eyledi. Avn u inâyet-illâhi mu‘in olmağın Şahin Girây askeri guzât-ı dine tâkat getürmeyüp münhezim oldular. Biri dahi bin otuz dört senesinde Kapudan Recep Paşa Kara harman üzerinde Rus şaykalarına782 rast geldikde mezbûr Piyâle Kapudan cümleden mukaddem yalnız çatup inâyet-i Hak ile yüz aklıkları müyesser olmağın ol hızmeti mukābelesinde Kelifira nâm limânına783 geldiklerinde784 Recep Paşa [95b] tersâne kethüdâlığını ana ta‘yîn785 eyledi. Biri dahi bin otuz yedi senesinde Kapudan Hasan Paşa donanma ile786 Karadeniz’e gidüp Özi ve ol etrâfı muhâfazadan sonra Asitâne’i sa‘âdete avd itmek içün filândıra asmış idiki Canbek Girây Hân Kılburun nâm mevzi‘e787 gelüp Özi suyundan içerüde …788 nâm mahalde Anadolu tarafların gāret niyyetle on beş pare Rus şaykası hâzır olup donanmanın avdi789 haberine muntazırlar idüğünü ihbâr itmeğin Kapudan Paşa Piyâle Kethüdâ’yı790 otuzdan ziyâde Küçük Tuna şaykalarıyla791 irsâl idüp mahal-i mezbûra792 ol şaykaları buldu793.Ve ceng-i azim idüp bî-inâyetillâhi te‘âlâ muzaffer ü mansûr794 oldu. Kırılandan mâ‘ada795 dört yüz nefer796 esir ile donanmâ-yı humâyûn vâsıl olup esîrleri bi’t-temâm Tersâne-i Âmireye797 teslîm eyledi. Biri dahi bin otuz senesinde Kapudan Hasan Paşa donanma798 [96a] ile Akdeniz’e çıkup Kefâlonya nâm mahalde Ayamavra tarafına salduğı gice iki pâre geminin demirleri ilişüp anları kurtarmak içün mezbûr kethüdâ anda kaldı. Sabâh ol gemilerin demürleri799 halâs oldukdan800 sonra ancak kendü bâştardasıyla Kefâlonya dar801 boğâzından çıkarken Palerma gemilerin yirmi dört pâre topları bir kalyona râst gelüp802 darb-ı dest ile803 aldı. Ve sâlimen gânimen donanmâya vâsıl 781 idi E: -B 782 şaykalarına B: saykaları 783 limanına E: mahalle B 784 geldiklerinde E: ge 785 ta‘yîn E: tefvîz B 786 donanma ile E: dananm 787 mevzi‘e E: menzile 788 Nüshalarda boş 789 avdi E: avd B 790 Kethüdâ’yı E: Kethüdâyla B 791 şaykalarıyla E: kayıklarıy 792 mezbûra E: mezbûrda B 793 şaykaları buldu E: şaykalara rastgelüp B 794 muzaffer ü mansûr E: mansûr u muzaffer B 795 Kırılandan m 796 nefer E: -B 797 Tersâne-i Âmireye E: Tersâ 798 donanma E: donanmaylaB 799 demürleri E: demirlerin B 800 oldukdan E: etdükden B 801 Kefâlonya dar E: 802 gelüp E: olup B olup şikârını Kapudan Paşa’ya teslîm eyledi. Biri dahi kırk üç senesinde Kapudan Ca‘fer Paşa Kesendire önünde rast geldüği iki pâre kalyonun birine başa baş çatup söyündürmüş iken ol kalyonu ve Kapudan Paşa çatduğı kalyonu yine içinde olan kâfirler yakmışlardır. Bin kırk beş senesinde Trabzon’a804 avd idüp Kefe etrâfında805 şaykalar alınduğu806 kırk sekiz senesinde Adahun cânibde yirmi dokuz şayka alduğu [96b] mukaddemâ târihler ile mahallerinde807 tahrîr ve işâret808 olunmuşdur. Çünki devlet ü dîn uğrunda makdûrunu bezl idüp can ve baş gamın çekmeyen bendelerdendir. Allah subhânehu ve te‘âlâ hazreti dahi mu‘îni olup809 her işi âsân olduğundan mâ‘adâ810 vüzerâ haslet çekdikleri811 kapudanlık mansıbı sa‘âdetlü pâdişâhımız hazretleri ve asrında sadrıa‘zam hazretlerinden812 tertiyye’i şerîfleri semeresiyle kendüye inâyet buyurulup herkes ehle mahalle dimişlerdir. Rabbü’l-alemîn hazretlerinden recâ olunurki, pâdişâh-ı İslâm hazretlerinin eyyâm-ı devlet-i aliyyelerinden paşa-yı mezbûr yüzünden rûy-i deryâda niçe fütûhât zuhûr idüp belki Malta cezîresinin fethi dahi müyesser ola813. Sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri 814 Beykoz tarafına seyre815 azîmet buyurup anda mizâc-ı şerîfleri nev‘â mütegayyir olmağın816 güç ile oldukları Üsküdâr bağçesine avd buyurdular. On gün kadar azîm hastalık çeküp817 halk-ı âlem mübtelâ-yı endûh [u] gam olmuşlar[97a] iken bî-inâyetillâhi te‘âlâ taraf-ı Hak’dan şîfâ-yi kâmil irişüp birkaç gün çekdikleri ıztırâb ve inkısâr bâ’is-i tevbe ve818 istiğfâr oldu, fî şehr-i Recep. Kā’immakām Mehemmed Paşa mukaddemâ Özi’de olduğu esnada tama-ı hâm819 belâsıyla Eflâk voyvodalığını Boğdân voyvodası oğluna etdirmek sevdâ-yı hâmına820 düşüp lakin kâdir olmamış idi. Kā’immakām olıcak ol niyyeti vücûda getürmeğe ikdâm-ı tâm idüp821 ve bir tarîk ile sa‘âdetlü pâdişâh 803 dest ile E: destle B 804 Trabzon’a E: Trabzon’dan B 805 etrâfında E: etrâfından B 806 alınduğu E: alduğı B 807 târihler ile mahaller 808 tahrîr ve işâret E: îrâd B 809 Allah… olup E: Allah te‘âlâ B 810 mâ‘adâ E: gayrı B 811 çekdikleri E: çekdiği B 812 hazretlerinden E: h 813 Rabbü’l-alemîn… ola E: 814 sayd ü şikâr içün +B 815 seyre E: -B 816 olmağın E: olup B 817 çeküp E: geçürdüler B 818 ve B: -E 819 tama-ı hâm B: tam‘e E 820 sevdâ-yı hâmına E: sevdâsına B 821 idüp B: -E 822 hazretlerini E: h 823 idüp yeni E: e Siyâvuş Ağa’yı ta‘yîn etdirdi. Mîrâhûr Ağa yeni voyvodayı alup Boğdân askeri ile824 Eflâk’a azm eyledi. Ma‘zûl voyvoda825 can826 korkusuyla nâçâr vâdi-i muhâlefete sülûk idüp bir gice …827 nâm mahalde Boğdân askerin basdı. Ve anları perîşân idüp Mîrâhûr Ağa’yı voyvodalık yine kendüye828 karâr ve829 ibkā buyurulmak recâsına i‘zâz830 [97b] [ve] ikrâm ile devlet-i nevâle irsâl eyledi. Böyle bir hâl zuhûrundan831 sa‘âdetlü832 pâdişâh hazretleri bı-huzûr olup paşa-yı mezbûru Yedikulle’ye habs buyurdular. O gice833 diyâr-ı ademe sefer idüp sadrıa‘zam hazretleri teşrîf idince yirmi gün kadar Hüseyin Paşa kā’immakām nâmına oldu834, fî yevmi’l-işrîn min şehr-i şa‘bânü’l-mu‘azzam. Paşa-yı mezbûrun bu mâddede cürmü olup olmaduğundan kat‘-ı nazar kendü835 murâdı içün ırz-ı saltanatın berbâd olmasına rızâ viren vüzerâdan idi. Kendi İstanbul’da huzûr [ve] râhatda olup sadrıa‘zam hazretleri dîn ü devlet uğruna mâl cânı ile836 çalışup birkaç vech ile837 meşakkat ve zahmetde838 iken esâs-ı sulhe istihkâm virilüp asker-i İslâm ile839 avd olunıcak mukarrebînden birkaç mu‘în peydâ idüp sadrıa‘zam hazretleri840 bir müddet dahi ol taraflarda ikāmet etdirmeğe sa‘y ü kûşiş eyledi. Lakin bî-inâyetillâhi te‘âlâ mukaddemât-ı841 ikdâm mübtehic-i husûl-i [98a] merâm olmayup nâ-murâd azm-âbâd eyledi. Çünki bî-emrillâhi te‘âlâ Sultân Murâd hazretleri az müddetde cânib-i842 ahirete azîmet843 idüp cülûs-ı humâyûn mukarrer imiş. Eğer mezbûr Mehemmed Paşa hayâtda bulunmuş olsa makām-ı sadâret-i uzmâyı tahsîl içün gûnâgûn fitneler peydâ844 idüp nizâm-ı devlete halel virmek mukarrer idi. Dahi mukaddemce diyâr-ı adem cânibine sefer etdüğü845 hem kendüye hem Devlet-i Aliyye’ye nâfî‘ oldu. Mahallinde olduğu içün846 825 voyvoda B: -E 826 cân E: hân B 827 Nüshalarda boş 828 yine kendüye E: kendüde B 829 karâr ve B: -E 830 Nüshalarda غزاز 831 zuhûrundan E: zuhû 832 sa‘âdetlü E: -B 833 O gice E: ol gice B 834 nâmına oldu E: olup 835 kendü E: husûl B 836 cânı ile E: cânla B 837 birkaç.. ile E: -B 838 zahmetde E: zah 839 İslâm ile E: islâmla B 840 hazretleri B: -E 841 mukaddemât E: m 842 cânib E: câni 843 azîmet E: azîm B 844 peydâ B: -E 845 etdüğü E: idüğü B 846 olduğu içün E: Allâh rahmet eyledi847 deyü848 bu dahi devlet-i rûz-efzûn-ı Osmâniyyenin devâm ve bekâsı muvâfık-ı rızâ-yı ilâhi idüğünü kavî şahiddirki ihtimâl-i zuhûr-ı fitne olan mahzûr ber-taraf olup bilutfihi te‘âlâ intizâm-ı umûr halel-pezîr olmadı. Bâb-ı sâbî: Serdâr-ı Ekrem vezîria‘zam hazretleri sedd-i sügûr-ı İslâm ve umûr-ı mühimmatı itmâm içün Bağdâd’da kalup849 takayyüd ve ihtimâmları ile emr-i sulh temâm olduğu beyânındâdır, zikr olunur850. [98b] Mukaddemâ işâret olunduğu üzere Sultân-ı Cem-haşem hazretleri kişver-i Rum behcet-rüsûm tarafına851 teveccüh-i tuğ u alem idüp sadrıa‘zam hazretleri852 Bağdâd’da kalmışlar idi. Mâh- Ramazan’ın on dördüncü günü sipâh [ve] silahdâr kendü853 otaklarında recec mevâcibin tevzî‘in mübâşeret idüp herkese müstehak olduğu vazîfeyi bî’t-temâm edâya? ittihâm854 etdiler. Sa‘âdetlü pâdişâh altmış gün Bağdâd’da ikāmet idüp asker-i İslâm ol etrâfda niçe günlük yerde zahîre komamışlar iken Bağdâd’da iki aya karîb oturak855 olunduğu müddetde askere kifâyet mikdârı zâd ü zevâd tedârükünde zuhûr gelân hüsn-i tedbîrleri lisân-ı kalem ile takrîr olunmak mertebesinden ziyâdedir. Onaltıncı günü Abdülkâdir-i Geylâni hazretleri856 mezârı civârında olan câm‘i şerîfde ibtidâ salât-ı cum‘a edâ olunup pâdişâh-ı İslâm hazretine du‘â olundu857. Şehr-i mezbûrda Noğây Paşaoğlu Arslan Paşa’ya Mar‘aş olup, ber-vech-i arpalık Niğde sancâğına mutasarrıf olan Hasan Paşa’ya Karaman oldu. Ol esnâda [99a] ziyâde sovuklar olup yağmurdan çadırlar ortasında cem‘ olan sular dondu858. Hasan Hilmi859 Efendi ki, niçe müddet kemâl-i iffet ü istikāmet ile860 riyâset hizmetinde olup ol tarihde atlı mukābelecisi idi, tekrâr re’îsülküttâp olup861 henüz ol hizmet-i celîleye iştigâl üzerelerdir. 847 eyledi E: eyleye B 848 deyü E: -B 849 kalup E: kalup yü 850 zikr olunur E 851 behcet… tarafına B: c 852 hazretleri B: -E 853 kendü E: -B 854 idüp… ittihâm B: -E 855 oturak E: ikāmet B 856 hazretleri B: -E 857 civârında 858 dondu E: münce 859 Hasan Hilmi E: Ç 860 ile E: -B 861 olup E: oldu Evâhir-i şehr-i mezbûrda serdâr-ı ekrem hazretleri862 kol ağalarından reşen mevâcibini teslîm idüp her tâ’ifeye tevzî ve863 taksim olundu. Gurre-i şevvâlde Basra’dan emti‘a vü zehâîr ile mâ-lâmâl olan864 on dâne gurâb gelüp Musul’da mahbûs olan Halife Maksûd Hân dahi Bağdâd’a vâsıl oldu. Üç günden sonra Maksûd Hân Hamza Paşa-zâde ile diyâr-ı Acem’e irsâl olunup Hind ilçisi dahi Müteferrika Arslan Ağa ile cânib-i Hind’e gönderildi. Eyyâm-ı muhâsarada Toptaşı darbından münhedim olan yerler binâ olunmağa mübâşeret olunmuş idi. Mâh-ı mezbûrun on dördüncü günü kemâl-i istihkâm üzere [99b] temâm olup üzerinde şenlik topları atıldı865. Dört gün sonra Bağdâd’da Kethüdâ Bey ile kalıcak yeniçerinin Bağdâd kolunun866 mevâcibleri içün zâbıtlarına iki yüz yük akçe teslîm oldu867. Şehr-i zilka‘de’nin868 ikinci günü Bâşdolâb nâm makāma varılup869 on birinci gün Basra Beylerbeyisi’nden sa‘adetlü pâdişâh hazretleri870 içün kırk re’is Arabi at ve Mekke Şerîfinden bî-hadd tuhfeler871 geldi. Ol menzilde Dervîş Mehemmed Paşa ve Nogây Paşa-zâde ve Ma‘nisa Bey’i Çubukköprü cânibine muhâfazaya gitdiler. Mâh-ı mezbûrun on yedinci günü Diyârbekir’den serdâr-ı ekrem hazretlerine kapucıbaşılardan Şehbân872 Ağa yediyle iltifâtı mutazammın hatt-ı humâyûn ve şimşir murassa ve kürklü ve sâde hil‘atler ve mühimmâta sarf olunmak içün elli yük akçe ve873 kal‘a binâsı içün874 cân ve baş875 ile hizmet iden beylerbeyiler ve yeniçeri ağası ve ümerâ ve bölük ağaları ve sâ’ir bendelerine [100a] hallü hâlince yetmiş876 seksen aded hıla‘-i fâhire vâsıl olup dîvân-ı âlîde hatt-ı şerîf okundu. Hil‘atler giyülüp877 pâdişâh-ı İslâma du‘âlar olundu. Ertesi diyâr-ı Acem kasdıyla Lokmân Hekim menziline hareket olunup ol gün Bağdâd’ın kendi kolu ve nevbetçi ta‘yîn olunan sekiz bin kadar yeniçeri tashîh şartı 862 hazretleri B: -E 863 ve B: -E 864 olan E: -B 865 atıldı B: atmadı E 866 yeniçerinin… kolun 867 oldu E: olundu B 868 Şehr-i zil 869 makāma varılup E: makāmda darb-ı h 870 hazretleri B: -E 871 tuhfeler E: tuh 872 Şehbân E: Şehbâz B 873 ve B: -E 874 binâsı içün B: bi 875 cân ve bâş E: -B 876 yetmiş E: -B 877 giyilüp E: gelüp B 878 ol… şartı ile E: on gün o 879 bin kadar E: -B 880 yirmi… olur E: yirmi bin as 881 dek kât kât E: d hazretleri iltifât ile882 her tarafa nazar idüp cümlesini883 Allâhü te‘âlâ hazretlerinin884 hıfz-ı imânına ısmarladılar.885 Yirmi yedinci günü886 üçüncü menzil olan Halisiyye toprağında Çubukköprü kurbünde nüzûl olunup ol mahallin Latîf çayırı olmağın atlar887 yirmi gün kadar çayıra kondu. Ve nehr-i Diyâle üstünden asker geçmek içün gemiler üzerinde köprü binâsını mübâşeret olundu. Mâh-ı zilhiccenin dokuzuncu günü [100b] Yenice nâm888 köyden ba‘zı askerler ile889 Diyâle suyun geçüp fîrâr etdikleri istîmâ‘ olunmağın Karamân Beylerbeyisi Hasan Paşa ol tarafı muhâfazaya ta‘yîn olundu. Ertesi köprü temâm olup asker-i İslâm nöbetle çok çok Şehribân cânibine890 geçmeğe izn [ü] îcâzet891 oldu. Mısır’ın Çerâkise beylerinden Mustafa Nâm892 Bey ve bir kimse dahi ekin içine kondukları içün893 siyâseten katl olundular894. On üçüncü günü câsûs895 gelüp Şâh tarafından sulh recâsına ilçi gelmek üzere896 idüğünü haber virdi897. On dokuzuncu günü898 Şehribân899 kurbünde elçinin üç âdemi gelüp Rüstem Hân’dan mektûb getürdüler. Gālibâ Rüstem Hân dahi dağ başlarından asker-i İslâmı seyr iderdi. Elçi âdemleri içün900 alay fermân olunup yurd yerinden menzile varınca iki sâ‘atlik yolda iki tarafına asker-i İslâm kât ender kât durduklarından901 mâ‘adâ menzile muttasıl bir azîm dağ olup [101a] ol dağ dahi902 serâpâ asker ile mâ-lâ-mâl oldu903. Kızılbaşlar bu hâli görüp medhûş ve hayran olmuş iken, ol esnâda mukaddemâ Çubukköprü muhâfazasına giden beylerbeyiler dahi güzîde asker ile orduya gelüp904 surhserlerin olanca aklı perîşân oldu. A‘dâ şaşduğun dursun orduda olan kimseler905 dahi bu asker kande idi. “Misli ne Revân’da ve ne Bağdâd’da görülmüşdür” deyü hayrân olup böyle tedbîr-i dil-pezîre muvaffak olan vezîr-i âsaf-nazîre hezâr tahsîn didiler. Dört gün sonra Zâviye nâm menzilde 882 iltifât ile E: iltifâtla B 885 ısmarladılar E: ısmarladı B 886 günü E: gün 887 olmağın atlar E: erişmeğin atları B 888 nâm E: -B 889 askerler ile E: ask 890 cânibine E: 891 îcâzet E: sâdır B 892 Nâm B: -E 893 kondukları içün E: 894 olundular E: olundu 895 câsûs E: câmûs B 896 üzere E: üzerine B 897 haber virdi E: ihbâr eyle 898 günü E: gün gün B 899 Şehribân E: şehribâr B 900 âdemleri içün E: âdem 901 kât… durduklar 902 ol dağ dahi B: otağ E 903 oldu E: idi B 904 gelüp E: vâsıl olup B 905 kimseler E: Hamza Paşa-zâde ile Şâhın mîrâhûru Muhammed Kulu Bey nâm ilçi gelüp istikbâline ancak çâvûşlar irsâl olundu. Ertesi Kızılrabat nâm menzilde elçi sadrıa‘zam hazretleri meclis-i âlîlerine hâzır olup sulhe müte‘allik musâhebete şürû olundu906. Elçi907 merhûm Sultân Süleymân Hân sınurnâmesinde [101b] “Kars ya908 kızılbaşa virilüp yâhûd tahrîb olunmak yazılmışdır deyü nev‘â ol sevdâya düşdüklerini lisânına getüricek serdâr-ı ekrem “ol ihtimâl emr-i muhâldir, ammâ sen yine geldin Dertenk miftâhın getürdünmü sulh hâcetiniz ise Dertenk miftâhı gelsün ve Rüstem Hân Bağdâd sınurundan kalksun ve illâ biz hâzırız er iseniz vaktinize siz dahi hâzır olun” deyü buyurup elçiye sûret-i gazab gösterdiler909. Ol menzilde Şâha ve Rüstem Hâna bu mazmûn üzere sadrıa‘zam hazretlerinden ve elçiden mektublar yazılup Rüstem Hân’dan üç günde ve Şâhdan altı güne dek910 cevâb gelmek şartı ile irsâl olundu. Sulh şehr-i mezbûrun Menzilabâd nâm mekāmdaki bir ismi dahi ulvîdir ilerüye gidilmek murâd olıcak, elçi serdâr-ı ekrem hazretlerine gelüp “bir elçimizi kulağuz idüp Bağdâd’ı aldınız, ben911 kulunuzu dahi gālibâ Isfahân fethine kulağuz idersiz” gibi luft idüp [102a] “ mektûblarımızın cevâbı gelince tevakkuf buyurun, murâdca cevâb gelmezse emir sizin” deyü tazarru ve912 niyâz itmeğin, te’hîr olundu. Sene-i tis‘a ve erba‘în ve elf şehr-i muharremü’l-harâmın gurresinden Rüstem Hân’ın Dertenk’den kalkup gitdüğü haberi geldi. Ertesi Hânkâh-ı Küçük menzilinde Bağdâd Beylerbeyisi Hasan Paşa Van’a tebdîl olup913 Derviş Mehemmed Paşa Bağdâd’a914 oldu. Ol menzilde Şâhdan, “ Sarûhân nâm büyük elçi geliyor” deyü haber vâsıl olup dört gün sonra Kasrışirin kurbünde Hânkâh-ı Kebîr nâm menzildeki bir ismi dahi Rehâr915 ovası olup sa‘âdetlü pâdişâh hazretleri Bağdâd muhâsarasında iken Şâh-ı Acem anda idi. Rüstem Hân’dan meyve makūlesi hedâyâ ve916 emrünüze imtisâlen Dertenk’den kalktık ve Şâh’ın917 Sarûhân nâm vekili varıyor deyü mektûb geldi. Mâh-ı mezbûrun on birinci günü ol menzilde Sarûhan orduya gelüp istikbâline ancak çavuşlar ve alay beyleri ve bir mikdâr Rumili [102b] gāzileri ve yüz kadar Mısır kulu irsâl olundu. Sadrıa‘zam hazretleri ile ba‘de’l-‘asr mülâkāt etdikde918 kendüye ve âdemlerine kırk elli kadar hil‘at giydirildi. Üç gün sonra leze mevâcibi çıkup sunûf-ı askere tevzî olundu. 907 Elçi E: -B 908 ya E: -B 909 gösterdiler E: gösterüp B 910 güne dek E 911 ben B: -E 912 mektûblarımızın … 913 olup E: olunup B 914 Bağdâd’a B: -E 915 Rehâr E: Zehâr B 916 meyve… ve E: -B 917 Şâh’ın B: Şâh’da E 918 etdikde E: etdiklerinde B Mâh-ı mezbûrun on dördüncü günü Derne ve Dertenk kurbünde919 umûmen beylerbeyiler ve yeniçeri ağası ve bölük ağaları ve yeniçeri ve sipâhın ihtiyârları serdâr-ı ekrem hazretlerine otağına hâzır olup vekîl-i şâh Sarûhân ve Elçi Muhammed Kulu Bey da‘vet olundu.Ve sulh emrinde gufugû olup ol gün dördüncü sâ‘atde erkân-ı sulh istihkâm virildi. Kifâyet akd ü sulh920.Bu üslûb üzere ki Bağdâd eyâletinde Cissân ve Bedre ve Mendelencin ve Dertenk ve Derne ve Tâsirmeyl nâm mahalle dek ve Mendelencin ve Dertenk mâbeyninde olan sahrâlar ve Câf aşîretinin Ziyâeddin Hodanî kabileleri ve Zincir kal‘anın taraf-ı garbından921 olan köyler ve Şehrizor kurbünde zâlim kal‘anın [103a] bâlâsında olan dağın kal‘a’i mezbûreye nâzır olan etrâfı Şehrizor’a çıkan gedüğe dek ve Kızılcakal‘a ve tevâbî‘i taraf-ı şehriyâriden zabt olunup bunlardan mâ‘adâ Ahıska ve Kars ve Van ve Şehrizor ve Bağdâd ve Basra’dan922 sâ’îr sınurları dâhilinde olan kılâ ve bıkâ‘ı ve nevâhî ve arâzî ve cibâl ve tilâle şâh cânibinden kat‘â dahl ü ta‘arruz olunmaya. Ve Mendelecin’den Dertenk’e varınca vak‘i olan923 dağ ve Gayırda ve Zerdayi924 ve Zincirkal‘anın cânib-i şârkîsinde olan karyeler ve kal‘a-i ormân ve tevâbî‘i olan karyeler ve Mihribân ve tevâbî‘i şâh cânibinden925 mazbût olup anların sınurları dâhilinde olan yerlere taraf-ı saltanat-ı aliyyeden müdâhil olunmaya.Ve Zincirkal‘a ki dağın kullesinde926 vâki olmuşdur. Revân serhaddinden olan Katur ve Mâkû ve Kars cânibinde ve Magozberd nâm kal‘alar tarafından hedm oluna, Ve’s-selâm Hakk subhanehû ve te‘âlâ hazretleri927 ibâd-ı müslimîne nâfi olan sulh [103b] ve salâh husûsunu dâim idüp sebeb-i sûrî 928olan sâhib E âme-i şâha mühürletmek içün üç gün va‘de ile elçiden933 bir âdemisi azm-i dergâh-ı şâh etdi934. 919 Derne… kurbün 92 921 garbında E: garbîsinde B 922 Basra’dan E: Basra’n 923 vak‘i olan B: olan E 924 Gayırda ve Zerdayi E: bayırd 925 cânibinden E: tarafından B 926 kulesinde E: kal‘ 927 hazretleri B: -E 928 surî E: sûrîsi B 929 devlet E: devletleri B 930 sadrıa‘zam hazr 931 ve da‘im B: -E 932 Paşa’ya B: Paşa E 933 elçiden E: elçin 934 etdi E: idüp B On dokuzuncu gün Şâh’a giden adem nâme-i mühürledüp Astâne-i aliyye cânibine gidecek elçiye teslîm olundu. Ol menzilde sadrıa‘zam hazretleri Sarûhân ve Muhammed Hân Kulu Bey muktezâ-yı uluvv-i himmetleri üzere bir âlî ve mükellef ziyâfet tertîb idüp935 İstanbul’da olsa dahi936 bu tekellüfde ziyâfet olunmak937 mümkin değil idi. Surhserler hayrân olup vezîria‘zamın kuvvetinden938 sa‘adetlü pâdişâh hazretlerinin vâridat ve939 haşmetine istidlâl etdiler. Sarıhân dahi gayrete gelüp Beylerbeyilere ziyâfet tedârük eyledi. Ba‘dehu Saruhân940 Şâh’a gidüp Muhammed Kulu Bey dergâh-ı saltanat- [104a] dest-gâha irsâl olunmak üzere orduda kaldı. Ertesi Diyâr-ı Rum’a avd niyyetiyle otağın yüzü Astâne-i sa‘âdete döndürülüp Horin sahrâsı nâm menzile nüzûl olundu. Diyâle suyunun Ali geçidi nâm mahalline konuldukda Bağdâd Beylerbeyisi Derviş Mehemmed Paşa izn-i âlî üzere Bağdâd’a avd idüp irtesi ki şehr-i muharremin yirmi beşinci günüdür. Nehr-i mezbûrun Kerkük cânibine geçildikde haber-i sulh ile Receb Ağa dergâh-ı saltanata irsâl buyuruldu. Deli Mahmud Palankası kurbünde Gürcü Mehemmed Paşa birâderi Ca‘fer Paşa’ya Şehrizor Beylerbeyisi inâyet olunup mâh-ı saferin ikinci günü Kerkük kurbünde Tercîl nâm menzilde Kerkük Beylerbeyisi Eş Mehemmed Paşa’dan azîm941 şikâyet olunmağın kal‘aya habs olundu. Menzil-i Kerkük’de Mısır askerine izin olunup Mısır’a gitdiler. Mâh-ı mezbûrun onuncu günü Şamamek nâm menzile nüzûl olunup cennet-mekân merhûm sultân Süleymân Hân aleyhi’r-rahmet [104b] ve’l-gufrân942 hazretleri Irakeyn Seferi’nde ikdâm-ı tâmm idüp üzerine köprü kurmağa mecâl olmayan nehr-i Zâb üzereki Galata boğâzı kadar su üstüvar binâsına şurû olunup bi-avnihi te‘âlâ bir gün bir gicede temâm oldu. Hızmet-i aliyyelerinde olan erbâb-ı tab‘ın biri bu mısra‘ı tarîh düşürmüşdür. Hakkâ ki bir944 tarîh-i bî-nazîrdir cisr-i muhkem eyledi. Sadr-ı mükerrem Zab’da bu madde de hâşâ Sultân Süleymân za‘if ve noksân isnâd olunmaz, zâhir böyle umûr vüzerâ kullarına mufavvızdır, taksîr anlardadır garazımız945 hemân Sultân Süleymân Hân gibi bir 935 idüp E: iderlerki B 936 dahi E: -B 937 olunmak E olmak B 938 kuvvetinden E: şân ve 939 vâridat ve B 940 Saruhân E: Sarıhân B 941 azîm E: -B 942 ve’l-gufrân E: 943 sudur… tuğyânî E: su olu 944 bir B: -E 945 garazımız E: garazım pâdişâh-ı âlî-şân böyle bir vezîr sâ’ibü’l-tedbîre946 mâlik olmadıklarını beyândır. Recâ olunurkii Hakk subhanehu ve te‘âlâ hazreti niçe müddet sa‘âdetlü pâdişâhımız hazretlerine bağışlayup dîn ü devlete böyle niçe hızmetler ideler, âmîn947. Köprü temâm olıcak asker-i İslâma [105a] izin olup dört beş gün gice gündüz râhat ve huzûr ile leşker-i Mansûr Musul cânibine ubûr etdiler. Mâh-ı mezbûrun on beşinci günü serdâr-ı âlî hazretleri dahi güzâr idüp ilerüsü dar olmak ile yeniçeri ağası neferâtiyla ilerü gitmek948 fermân buyuruldu. Ol menzilde ber-vech-i arpalık Ayıntâb sancâğına mutasarrıf olan Yeğen Osman Paşa ziyâde zulm ü ta‘addisi olmağın habs olunup mâmeleki mîrîye kabz olundu. Yine anda Seyyid Hân ülkesi949 oğullarından birine ihsân olunup kaftan giydi. Musul’da950 üç gün ikāmetden sonra sadrıa‘zam hazretleri951 rikâb-ı azîmete vaz-ı kadem idüp952 mâh-ı mezbûrun yirmi yedinci günü eski Musul kurbüne953 nüzûl olundukda haber-i sulh ile Asitâne-i sa‘âdete giden954 Receb Ağa gelüp955 orduya vâsıl oldu956. Serdâr-ı ekrem hazretlerinin Devlet-i Aliyye’ye etdikleri hızmetleri makbûl-i humâyûn olduğunu mutazammın hatt-ı şerîf getürdi. Dört gün957 İstanbul’da oturduğu hisâb olunmaya [105b] yirmi sekiz günde Diyâle kenârından İstanbul’a varup Eski Musul’a gelmiş olur. Hakkâ ki bu gûne yürümek ne işidilmiş ve ne görülmüşdür. Hakk te‘âlâ veliyi ni‘meti sâhib-i devlet hazretleri sâye-i sa‘âdetde mu‘ammer eyleye958. Üçüncü menzil959 olan Telmus nâm makāmda mukaddemâ müjde-i fethi Bağdâd ile Eflâk ve Boğdân’a giden müteferrika başıları orduya gelüp yollarda ziyâde tecâvüzü mesmû olmağın katl olundu. Şehr-i rebî‘ülevvelin beşinci günü Nusaybin kurbünde kal‘a’ı Dârâ960 menziline nüzûl olundukda eyâlet-i Haleb ve Şam ve Trablusşâm’da961 on962 bin akçe tîmara mutasarrıf olanlara vatanlarına avde izin virilüp963 ertesi Rismil menzilinde Mar‘aş eyâleti erbâb-ı tîmârına dahi icâzet virildi. Tayy-i merâhil olunup mâh-ı mezbûrun on beşinci günü 946 sâ’ibü’l-tedbîre E: sâ 947 Recâ… âmîn E: -B 948 serdâr-ı… gitmek 949 ülkesi B: ülkesini E 950 Musul’da E: Musul’a B 951 hazretleri B: 952 idüp E: buyu 953 kurbüne E: kurbün 954 giden E: -B 955 gelüp B: -E 956 oldu B: olup E 957 gün E: -B 958 Hakk… eyleye E: -B 959 menzil E: men 960 Dârâ E: Dâr B 961 Trablusşa 962 on B: olan E 963 virilüp E: virildi B Diyârbekir’e vâsıl olduklarında şâh-ı Acem tarafından sulhe muğayir bir964 vaz sudûr iderse965 tekrâr üzerine varılmak içün bir müddet ânda ikāmet olunmak966 münâsib görüldü. [106a] Bağdâd’dan hareket olunup Diyârbekir’e gelince ki yüz otuz gün mürûr itmişdir, elli beş merhâle olup mâ‘adâsı iktizâ hasebiyle ba‘zı menâzilde oturaklar ile geçmişdir. On sekizinci gün altı bölük halkına isteyen ay başına tevakkuf idüp ulûfesin alsun, murâd iden gitsün deyü izin virildi. Yirmi dördüncü gün967 on günde Âsitâne’i sa‘âdetden sadrıa‘zam hazretlerinin968 âdemleri gelüp Bağdâd Beylerbeyisi Derviş Mehemmed Paşa’ya vezâret berâtını getürdüler. Ve Anadolu eyâleti mîr-âhûr Hüseyin Ağa’ya olduğu haberin dahi getürüp lâkin sadrıa‘zam hazretleri969 sefer üstünde olmak ile Gürcü Paşa’dan970 hâline971 merhameten bir aydan ziyâde müddet972 izhâr buyurmadılar. Şehr-i rebî‘ülahırın dördüncü gün Rumili Beylerbeyisi Ali Paşa’ya ve sancak beylerine ve zu‘amâ ve erbâb-tîmârına izn-i âlî olup diyârlarına gitdiler. İki gün sonra Mısır mevâcibi çıkup her sınufa tevzî olundu973. Sekizinci gün Anâdolu [106b] ve Karamân ve Sivâs eyâletleri zu‘amâ ve erbâb-ı tîmârına dahi izin olup974 vatanlarına avdet etdiler. Birkaç gün sonra Deli Bey’e Mar‘aş eyâleti inâyet olunup Kerkük muhâfazasıyla me’mûr oldu. Ve Diyârbekir neferâtından pür sâz u selb yüz adamıyla koşuldu. Diyârbekir’de ikāmet müddetinde şâh-ı Acem’den tekrâr elçi gelüp mukaddemâ Revân’dan alınan Murtaza Paşa kethüdâsı Zülfikâr Kethüdâ975 Verika eyâletinden munfasıl Memi Paşa ve Çıldır eyâletinden976 ma‘zûl Murtaza Paşa ve birkaç sancak beyleri ve sipâh ve yeniçeri ve sâ’ir askerden iki yüz kadar kimse’i977 vezîria‘zam hazretlerinin978 hâkipâylarına îsâl979 eyledi. Elçiye çendân sûret-i ikbâl gösterilmeyüp esîrlere hâlli hâlince980 in‘am [ü] ihsân buyurdular981. Aşti aşîreti hâkimi olan Kürd Ali ki sa‘âdetlü pâdişâh hazretleriyle982 Bağdâd’a983 gidüp gelürken itâ‘at ü inkıyâd mu‘âmelesini itmemiş 964 bir B: -E 965 iderse E: olursa B 966 olunmak E: buyu 967 gün E: günü B 968 hazretlerinin 969 hazretleri B: -E 970 Paşa’dan E: Paşa’nın 971 hâline E: -B 972 ziyâde müddet E: so 973 olundu E: olunup B 974 olup E: virilüp B 975 Kethüdâ E: Ağa B 976 munfasıl… eyâ 977 kimse’i E: kimesneyi B 978 hazretlerinin B: -E 979 îsâl E: irsâl B 980 hâlli hâlince E: hall ü 981 buyurdular E: olundu B 982 hazretleriyle E: hazretl 983 Bağdâd’a B: بعدادّه E idi. Ol re’is-i erbâb-ı fesâdı serdâr-ı ekrem hazretleri984 hüsn-i tedbîr ile ele [107a] getürüp vücûdunu sahife-i âlemden izâle itdiler. Kezâlik Hakkâri Hâkimi Mîr Imaddedin985 dahi isyân üzere olup fitnesini def lazım olmağın Van Beylerbeyisi Hasan Paşa bir mikdâr asker ile irsâl olunup986 şakî-i mezbûr dâ’ire’i vücûddan dûr oldu987. Eğerçi bi-inâyetillâhi te‘âlâ şâh-ı Acem’den hareket idicek kuvvet kalmayup Bağdâd’da kolu kanadı kırılmış idi. Lakin ihtiyâten Diyârbekir Vâlisi Ahmed Paşa serasker ta‘yîn olunup bir mikdâr güzîde leşker ile Musul muhâfazasına irsâl buyurdular. Sedd-i sügûr umûruna kemâl mertebe intizâm virilüp ol câniblerde olan mühimmât kemâ-yenbagi görüldükden sonra Astâne’i sa‘âdet tarafından vârid olan hükm-i humâyûn mûcibince rûz-ı kāsımdan iki gün mukaddem mâh-ı recebü’l-müreccebin…988 günü dergâh-ı izzet-i dest-gâh’a teveccüh989 ve azîmet buyurulup tayy-i merâhilden sonra Sivâs ve Tokat [107b] ortasında olan Harabe Hân manzûr-ı sa‘âdetleri olıcak ilhâm-ı ilâhi990 ile hâtır-ı âtırlarına ol virânei ihyâ itmek hutûr idüp az müddetde ne kifâyet ile ma‘mur olduğu inşâ’allah-ı te‘âlâ mahallinde mezkûr olur. Tosya’dan kalkdıkda991 kāimmakām Mehemmed Paşa mazhar-ı kahr-ı sultânî992 olduğu haberi vâsıl olup muktezâ-yı kerem merhamet üzere kalb-i şerîflerine nev‘a hüzn ü melâl hâsıl oldu. İrtesi993 mâh-ı ramazanü’l-mübârekin üçüncü günü Bolu sahrâsına994 nüzûl buyuruldukda der-i devlet nevâlden isti‘câl üzere gelinmek fermânı vârid olmağın, ilgâr ile hareket olunup ertesi Günik nâm makāma gelindi. Mukaddemâ Âstâne-i sa‘adete haber-i sulhle gelen995 Muhammed Kulu Bey nâm elçiye şâh-ı Acem tarafından996 avde izin verilmiş idi. Ol menzilde sadrıa‘zam hazretlerine vâsıl olup azîm ziyâfet [108a] ve hil‘ât ve akmişe ve nakdiyye ihsânı ile997 bî-hadd rî‘âyet buyurdular998. Andan dahi sür‘at ile hareket olunup mâh-ı mezbûrun on birinci günü ki, Üsküdâr sahrâsına nüzûl olunacağı gündür, cümle vüzerâ ve kādıaskerler ve erkân-ı devlet bir menzil istikbâle999 kemâl mertebe1000 tevkîr ü iclâl ile otaklarına getürdüler. Ol gün 985 Imadeddin E: Imad B 986 olunup E: olup B 987 dûr oldu E: bîrun olundu B 988 Nüshalarda boşluk 989 dest-gâh’a teveccüh E: destgâ 990 ilhâm-ı ilâhi E: ilhâm- 991 kalkdıkda E: 992 sultânî E: şehriyârî B 993 İrtesi B: -E 994 sahrâsına E: sancâğına B 995 sulhle gelen B: sulh 996 elçiye... tarafından E: elçi ta 997 ve hil‘at... ile E: -B 998 buyurdular E: bu 999 istikbâle E: istikbâl idüp B 1000 mertebe E: -B ba‘de’l-asr tenhâ sarâyı humâyûna da‘vet olunup niçe mertebe mazhar-ı iltifât ve1001 tahsîn olduklarından sonra safâ-yı hâtır ile tekrâr Üsküdâr’a avd etdiler. Ertesi kadırgalar ile Emin iskelesine geçilüp sa‘adetlü pâdişâh hazretleri1002 taraf-ı âlîlerinden Mîr-âhûr Mustafa Ağa getürdüğü murassa ve mücevher rahtla ata süvâr oldular1003. Şeyhülislâm hazretleri alay köşküne karîb yere dek yanaşup vüzerâ ve ma‘zûl ve mansûb kādıaskerler ve cümle1004 mevâlî ve müderrisîn ve sâ’ir erkân-ı devlet ü dîvân1005 önlerince iki tarafdan halk du‘â ve1006 senâ iderek Serây-ı humâyûna vardılar. [108b] Bâb-ı sa‘âdetde atdan inüp alem-i şerîf-i Resûl-i ekremi sallahu te‘âlâ aleyhi ve sellem ellerine alup huzûr-ı humâyûna îsâl etdiler. Zâhiri ve bâtını niçe ihsâna mazhar ve hıla‘ı fâhire ile muvakkar olup1007 sürûr-ı şâdımânî ile S ın Bâb-ı sâmin1011: Bâ‘is-i şükr ni‘met-i ilâhiyye olmak içün vezîria‘zam hazretleri muttasıf oldukları ba‘zı husûl-ı hamîde ile kitâbımız miskiyyü’l-hitâm münâsib görüldü1012. İmdi umûmen ibâdullâh-ı müslimîne belki darü’s-selamda âsûde hâl olan zimmilere 1001 mazhar-ı... ve E: nazar-ı iltif 1002 hazretleri 1003 oldular E: oldu B 1004 cümle E: cümlesi B 1005 devlet ü dîvân B: devlet 1006 ve B: -E 1007 huzûr-ı... olup E: -B 1008 nevâziş ve E: nevâriş in‘âm B 1009 kudûm-i E: kadem-i B 1010 âmîn yâ mu‘în E: -B 1011 Bâb-ı sâmin B: -E 1012 ile... görüldü E: beyânındadır B ve kıyâm-ı izz ü sa‘âdetleri ed‘iyyesine1013 iştigāl ideler. Hakkâ ki, devlet-i rûz-efzûn-ı Osmaniyyede bunlara mu‘âdil bir vezîr-i kâmil sadr-ı dîvân-ı vezâratı teşrîf etdüği görülmek değil âbâ vü ecdâdımızdan1014 dahi işidilmeyüp1015 kütüb-i tevârîhde dahi yazılmamışdır1016. Gerçek1017 eslâfda gelen vüzerâda niçe mu‘tedil vezîrler dahi gelmişdir, ammâ birkaç hasleti memdûh olsa niçe hisâl-i zemîmesi vardır ki iyüliği tarafını ilgā ider. Bu da‘vâmızı isbât içün iktizâ eyledi ki1018, zât-ı melekiyyü’s-sıfâtlarında mevcûd olup cümle halk-ı alem yanlarında müsellem olan mehâsin-i şerîfelerinden ba‘zılarını küstâ-hâne zikr ideriz. Eğerçe medh ü senâdan kemâl-i istiğnâları olup ol vâdiden gāyet tehâşî buyururlar. Lakin mazhar oldukları1019 ni‘met-i İlahiyyeye şükre sebeb olup ba‘de zemân mütâla‘a iden müselmanlara ba‘is-i hayr du‘â olduğu cihetden [109b] küstâhlığımızı afv buyurmaları mercûdur. Husûsâ ki, cümlesi vâkı‘a mutâbık olup bir mâdde de mübâlağa olunmamış1020 ola, sadrıa‘zam hazretleri muttasıf oldukları safvet-i hamîdeden biri yümn-i kademdirki, sadr-ı vezâret-i Osmânî1021 teşrîf buyurdukları rûz-ı firûzda feth-i Bağdâd müyesser olup sa‘y ü ikdâmları ile kırk seneden berü re‘âyâ ve hazîne ve askeri perîşan iden Acem seferi huzûr ve itminâna mübeddel oldu. Ve İstanbul’u teşrîf buyurduklarında envâ‘-ı zehâîrde müzâyaka var iken az müddetde kaht ü galâ bi-avnihi te‘âlâ نرخا mübeddel olup bu demden halk-ı alem envâ-ı ni‘am ile mütene‘imdirler. Fe-lillahi’l-hamd ve’l-minne. Hatta İstanbul’un büyük kaydıki odun tedârüküdür her asırda buyuruldu-i şerîf alup yeniçeri ağalarına ve bostancıbaşılara mürâca‘atlara muhtâc iken birkaç senedirki erba‘în ve hamsîn [110a] içinde dahi sokaklarda katar katar1022 odun yükleri kapu kapu geçüp bizim gibi fukarâ yazın odun tedârükü içün borca girmeğe ihtiyacdan1023 halâs oldu. Biri dahi Hazîne’i âmireye sa‘ylar iderki Deve na‘lı makāmında niçe masârif-i zâ’ide ihdâsı ile hazîne ahvâlı muhtell ü müşevveş olmuş1024 iken sadr-ı sadâreti teşrîf buyurduklarında bi’z-zât her madde’i ferden ferdâ yüklenüp bî-asl olanları ve kadr u hâcetden zâ’îd1025 olan masârifi ve nâ-müstehak müft-horları def buyurup gerek matbah-ı âmire ve gerek âhûr mühimmâtıdır1026, kemâl-i intizâm buldu. Kezâlik îrâd 1016 yazılmamıştır E: yaz 1017 Gerçek E: Gerçe B 1018 eyledi ki E: etdüğü B 1019 oldukları E: olduğu B 1020 olunmamış B: olunmu 1021 Osmânî E: uzmây 1022 katar katar E: -B 1023 bizim… ihtiy 1024 olmuş B: -E 1025 zâ’îd E: ziyâde B 1026 mühimmâ husûsunda dahi ihtimâm-ı tâm buyurup memâlik-i mahrûsada emvâl-i sultâniyye cem‘ine mu‘tedil âdemler irsâl buyurulup ta‘yîn olunan mertebedir. Bir akçe ziyâde aldırmamak ile hem re‘âyâ huzûr idüp ve1027 hem hazîneye dahi külli tefâvüt gelüp bi-inâyetillâhi te‘âlâ mesârif-i [110b] mühimmeden müzâyaka çekilmez oldu. İnşâ’allahu te‘âlâ yevmen feyevmen re‘âyâ hâli muntazam olup masârifden fazla hazineler cem ola1028. Birkaç sene mukaddem her mevâcibden İç hazîneden ve ahyânen ba‘zı ağniyâdan istikrâz olunup edâsında kemâl mertebe usret çekilür idi. Çimdi üç ayda bir mevâcib bi’t-temâm zahmetsiz çıkup esnâfdan aşağı hallilerki ömründe vazife yüzünü1029 görmeyüp1030 nâmını sâ’ir halkdan işidirler idi. Kâmil ulûfelerin alup sa‘âdetlü pâdişâh-ı islâm1031 hazretleri du‘âsından sonra sadrıa‘zam hazretlerine du‘â iderler. Kezâlik Matbâh-ı âmire’ye alınan zehâîrin bahâsı virilmemek ile ashâbı her gün Dîvân-ı Humâyûn’a şikâyetcilerden1032 artık görünüp1033 bir yıldan sonra hakkının nısfını1034 alan kurbanlar iderdi. Bu cihetden tüccâr müflis olup şegre zahîre gelmeden kalmış idi. Hatta mervîdir ki, Sultân [111a] Murâd Hân bin Sultân Selim Hân zemânında birkaç def‘a hamra yasağ olup men‘e1035 mecâl olmamış, vezîria‘zam1036 bir gün dîvanda bu husûsu anup,”bilmem ne çâre olsa ki bu şehirde min-ba‘d şarâb1037 gelse” deyüp ol asrda Rumili kādıaskeri bulunan meşhûr Manav İvaz Efendi, vezîria‘zam[a] “ hamr yasağı tutulmak murâdınız ise gelen şarâbı mîrîye alın, görün ki bir dahi şehirde katresi bulunurmu” deyü latîfe eylemiş. Ol zemânda bu ana dek hâl bu minvâl üzere iken şimdi tüccârın ba‘zı eşyâsı mîrîye alınsa bî’t-temâm1038 hakları tiziyye bî-kusûr1039 virilüp hususâ ki1040 sa‘âdetlü pâdişâhımız Halldellahü mülkehu hazretleri1041 eyyâm-ı devletlerinde sadrıa‘zam hazretleri hammiyetle tashîh-i sikke olunmağın pâk ve çîl akçe veyâ seksân gurûş virilmek ile ticâret vâdisinde ferâgat idenler tekrâr şevk peydâ idüp her diyârdan envâ‘ı zehâ’ir getürür oldular. [111b] Evvel zemânda mîrîden kaçarlar iken hâlâ1042 şefâ‘atcılar peydâ idüp zahîrelerin 1027 ve B: -E 1028 hazineler cem ola E: kalan em 1029 yüzünü E: yüzü B 1030 görmeyüp B: görülmeyüp E 1031 pâdişâh-ı İslâm B: pâdişâh E 1032 Humâyûn’a şikâyetcilerden E: Hum 1033 görünüp E: görünüyo 1034 hakkının nısfını E: 1035 men‘e E: man‘î B 1036 vezîria‘zam E: -B 1037 şarâb E: hamra 1038 bî’t-temâm B: -E 1039 bî-kusûr E: -B 1040 hususâ ki E: hususâ B 1041 pâdişâhımız… hazretleri E: 1042 kaçarlar… hâlâ E mukarrerdir. Biri dahi tekmîl-i irz-ı saltanat emrinde kemâl-i takayyüd ve ihtimâmlarıdır ki biemrillâhi te‘âlâ cülûs-ı humâyûn vâki olup mukaddemâ olan cülûslarda niçe fitneler1043 zuhûr etmiş iken Sultân Murâd Hân gibi bir mühîb pâdişâhda mülk-i ukbâya sefer etdikleri kat‘â1044 nizâm ü intizâma1045 halel virmeyüp belki merhûm pâdişâh hazretleri zafer bulmadıkları1046 hükm-i şer‘i mutahhar üzere izâlesi vâcib1047 birkaç eşkıyâyı ele getürüp haklarından1048 gelmek ile bî-avnihi te‘âlâ ol ihtimâl bi’l-külliye mündefi olmuşdur. İnsâf budur ki bu hizmetleri hem dîn hem devlete nafî1049 olup herkesin âsûde-hâl üzere1050 olmalarına [112a] sebeb oldular. Bu Devlet-i Aliyye’nin devâm ve bekâsını irâdet-i aliye-i ilâhiye’ye muvâfık idüğüne delil-i kavîdir ki makām-ı1051 vekâlet-i kübrâda bunlar bulunup mansûr ve muzaffer İstanbul’a teşrîfleri müyesser olmuş1052 idi. Yohsa ol hizmetde âhar kimesne bulunmuş ola idi1053. Söyündürmek1054 mümkin olmayacak mertebe âteş-i fitne ve fesâdlar1055 peydâ idüp1056 belki el-ıyazubillâhi te‘âlâ nâmûs-ı saltanata muhal etvâr-ı nâ-hemvâr ile âlem herc ü merc olmak mukarrer idi. Allahû te‘âlâ hazretleri1057 bu Devlet-i aliyye’i dâim idüp selâtîn-i Osmâniyye sâ’ye’i sa‘âdetlerinde fukārâ-i mülimîn âsûde-hâl eyleye, âmin. Ve sadrıa‘zam dahi mübâşeret-i hizmet-i devlet ü dîn eyleye, âmin. Bir dahi izz-i hızane tezkiresi1058 def etdikleridir. Ömrümüz müsâ‘id olduğu müddetde yeniçeri ve ba‘zı sipâh mevâcibi nakid virilüp mâ‘adâsına tezkire virülür idi. Ol bî-çâre evvelâ tezkiresini bir yere [112b] saldırınca niçe günler aydan sonra1059 defterdâr kapusuna mülâzemet idüp ba‘dehu ol saldurduğı âdeme nısfını bağışlamak ile niçe aydan sonra nısf-ı âhirini alur idi. Bunu neticesi taraf-ı saltanata kesr-i ırz ve sâhib ve vazîfeye zarar-ı mahz olup mîrî hizmete mübâşeret idenlerin intikāmı olmuş olur. Sadrıa‘zam hazretleri1060 mukaddemâ kāimmakām oldukları günden tezkire verilmek mekrûhunu def1061 idüp ol andan bu zemâna dek bi-inâyetillâhi te‘âlâ erbâb-ı 1043 fitneler E: fitne ve fesâd 1044 kat‘â E: kat‘ı E 1045 intizâma E: intizâm B 1046 bulmadıkları E: bulmadıklarıdır B 1047 hükm-i… v 1048 haklarından B 1049 nafî B: -E 1050 üzere B: -E 1051 makām-ı E: -B 1052 olmuş E: olmak B 1053 ola idi E: olaydı B 1054 söyündürmek E 1055 ve fesâdlar B: -E 1056 idüp E: olup B 1057 hazretleri B: -E 1058 tezkiresi E: tezkiresin B 1059 aydan sonra E: -B 1060 hazretleri B: -E 1061 def E: ber-taraf B istihkāka vazîfeleri bi’t-temâm nakidden1062 virilüp birden bine dek mevâcib horân sa‘âdetlü pâdişâh hazretlerine ve sebeb olan sadrıa‘azam hazretlerine safâ-yı bâl ile1063 du‘âya iştigāl iderler. Hakkâ ki bu hasene ile dahi selefde geçen cümle vüzerâya gālib etmiştir. Biri dahi sefk-i demden perhizlerdir, nâ-meşrû siyâset değil şehirden siyâset âlâtını def‘i idüp [113a] hudûdullahdan gayrı sebeb ile kimesneyi ta‘arruz olunmaz. Böyle iken zabt u rabt dahi bir mertebedir ki kimseden1064 bir fakîre zulm ü ta‘addî görülmeyüp esvâk-ı şehrde na‘ra-i mestâne dahi işidilmez. Biri dahi mehâbetleridir ki, bi-inâyetillâhi te‘âlâ her tarafdan1065 a‘dâ’i dîn ü devlet harekete kādir olmayup havf u haşyetleri olduğundan1066 baş kaldırmağa mecâlleri yokdur. Hattâ Moskov Kralına bir mektûb-ı tehdîd-üslûbları varmağın birin bîd gibi lerzân olup Azâk kal‘asını Kazâk eşkıyâsından tahliye eyledi. Biri dahi hüsn-i hulkdurki, kemâl ü heybet ü salâbetleri mukarrer iken erbâb-ı hacetine1067 sıklet virse tahammül idüp kat‘â infi‘âl göstermezler idi1068. Ahyânen meclis-i âlîlerine müşerref olduğumuzda ba‘zı mahabbet1069 ve perîşân arz-ı hâller ve mufassal hüccetler okunup cümlesini bi’t-temâm anlamak [113b] ve şer ü kānûna1070 mutâbık cevâb virmeği iltizâm buyudukların1071 görüp Hakk te‘âlâ kuvvetlerin ziyâde eyleye deyü du‘â itmemek olmaz. Biri dahi izdihâm-ı halka tahammüldür ki dîvân olmaduğu1072 günlerde sabâhdan ve dîvân günleri dîvândan geldiklerinden sonra ahşâma dek iskemle odasında oturup izn-i âmm olur. Bay ve gedâ huzûrı şerîflerine girüp murâdların bi’z-zât arz iderler. Ve suhûlet ile1073 maksûdlarına nâ’îl olup du‘â iderek giderler. El-hakk bu haslet-i hamîde dahi bunlara mahsûsdur. Selefde gelen vüzerâ perdeler ardında oturup kapucılar sitem ü cefâsından erbâb-ı hâcet maslahatdan değil cânından bîzâr olur idi1074. Biri dahi sıdk makâldirki ol vezîr-i mükerremden sudûr iden lâve na‘am lafzının hilâf-ı zuhûr itmek olmamışdır. Sa‘âdet ol âdeme ki na‘am hitâbına mazhar ola. [114a] Biri dahi mahabbet-i âlim ve ulemâdır ki, bir kimesneki1075 ilm-i ma‘rifetden hisse-dâr idüğünü bildiklerinden sonra mansıb ve1076 mâl cihetinden ana kemâl mertebe ihsân 1062 bi’t-temâm nakidden E: -B 1063 safâ-yı bâl ile E: safâ i 1064 kimseden E: kimesneden B 1065 tarafdan B: tarafda E 1066 haşyetleri olduğundan E: haşyetlerin 1067 erbâb-ı hacetine B: erbâ 1068 göstermezler idi B: g 1069 mahabbet E: mahza B 1070 kānûna E: kânûn B 1071 buyurdukların B: buyurduk 1072 olmaduğu E: olduğu B 1073 suhûlet ile E: suhûletle B 1074 bîzâr… id 1075 kimesneki E: kime 1076 ve B: -E ile olmağın her fenden haber-dâr olup, husûsâ ekser sâ’îl1077 fakriyye hâtır nişânları olmuşdur1078. Bu cihetden meclis-i âlîlerinde âdem kendüi beğendirmek kadar hüner göstermek hali müşkildir1079. Ulemânın za‘îfü’l-hâl olanları huzûr-ı şerîflerine vardıklarında bolay ki bir da‘vâyı şer‘iyye gelüp söylemek lâzım gelmeye deyü du‘âya meşgūl olurlar idi. Bir1080 dahi ulüvv-i himmetleridir ki bir âdemde1081 envâ‘ hünerden birinde mahâret ya zâtında istikâmet var idiği ma‘lûmları olıcak az müddetde anı merâtib-i refî‘aya na’îl olup1082 min-ba‘d nazar-ı inâyetlerinden dûr etmezlerdi1083. Biri dahi kalb-i pâklarında cem‘-i mâl sevdâsı olmaduğıdırki [114b] râh-ı râstdan gelen hasları mahsûlünde1084 fukârayı kendülere şerîk idüp1085 yalnız dest-i şerîfleri ile1086 her gün enbâz-ı kirâmdan ihsân buyurdukları meblâğ yirmi binden tecâvüz iden idüğü mukarrerdir. Biri dahi1087 kemâl-i iffetleridirki sadâkat1088 u istikāmetlerine sa‘âdetlü pâdişâhımız hazretlerinin1089 vukūf-ı tâmları olup zimâm-ı hâl ve akd-ı umûr-ı cumhûru kef-i kifâyetlerine teslîm buyurmuşlar iken, tama‘ı hâm ve garaz-ı nef‘den nâşî bir vaz‘ı ikdâm etmeyüp hergiz tab‘ı âlîleri züll-i rüşvete tenezzül etmemişdir. Böyle iken garâbet bunda ki, mahz-ı tevfîk-i İlâhî ile kendülerden zuhûra gelen hayrât u hasenât reşk-i selâtîn olup niçe yüz yük akçeler sarf olunmak ile karîn-i husûl olmayıcak mertebedir. Evvelâ dârü’s-saltanada Parmakkapu nâm mahalde ki mukaddemâ ba‘zı vüzerâ sevkiyle siyâset-gâh olup şehrin gāyet mergūb olan yeri menfûr-ı kulûb olmuş idi. Evvel gā’île’i izâle idüp1090 yerine sekâye ve altmışlı bir medrese-i mü’essese binâsıyla seyyieyi haseneye [115a] tebdîl ve eyyâm-ı mu‘tâdan envâ‘ı ulûm-ı nâfi‘â ta‘lîm içün müderrisîn ta‘yîni ile ol h h îl B 1079 müşkildir E: hünerdir B 1080 Bir E: Biri B 1081 bir âdemde E: -B 1082 olup E: idüp B 1083 etmezlerdi E: etmezler B 1084 mahsûlünde E: mahsûlünden B 1085 idüp E: gālip idüp B 1086 şerîfleri ile E: şerîfleriyle B 1087 dahi E: dahi budur ki B 1088 sadâkat E: -B 1089 hazretlerinin B: -E 1090 izâle idüp E: halâs itmek içün B 1091 azimimi E: azimî B 1092 bu gûne B: -E 1093 hakk-ı pâylarına E: hâkipâylarına B Mustafa Paşa isimli ve yüce himmetli başkan ve cömertliğin kaynağı,sevgi ve iyilikseverliğin zuhûr Bu haberin temelini attı, Allah onun saadetini devam ettirsin Ve bilginliğin inci gibi olan yüzünden söyledi, ılı Şeref sahibi kimselerin doğuş yeri, ayıp ve kusurların ise durduğu yer. Umumi olan sırlar hariç, bu haberin nihayetine vardım. zu‘mumuzca bundan latîf târih olmaz. Ol cihetden ki dost ve düşmân okudukda kalbinden du‘â itmek maksûd olmasa dahi lisâna geldüğü gibi du‘â etmiş olur. Nihâyet su’i tâl‘imizden târihdir. Medrese-i şerîfenin kapusı üstüne yazılmak [115b] şerîfinden mahrûm oldu. Sâniyen1094 sâhib-i devlet hazretleri kapudan iken Galata sükkânından bî-arz müselmânlar Kurşunlu mahzene muttasıl Galata dâhilinde olan Ayazma va ânın kurbünde olan kenisede olan1095 ricâl ve nisa-i küffâr cem olup envâ‘ı münkerât izhâr iderler, deyü şikâyet itmeğin1096 hâkimü’ş-şer tarafından mühürletmişler idi. Târîh-i te’lîf olan sene isneteyn1097 ve hamsin ve elf ol makāmı zulmet ve sevm-i küfrden pâk ve nûr-ı âyîn İslâm ile tâb-nâk idüp ibâdet-i Hudâ olunmak içün bir câmi-i bî-hemtâ etdiler, takabbel Allâhü te‘âlâ. Sâlisen1098 Tokât ve Sivâs mabeyninde1099 …1100.nâm mahûf yerde olan virân hânı tecdîd idüp mukābelesinde bir hân-ı cedîd dahi binâ etdiklerinden mâ‘adâ câmi ve hammâm yaptırup etrâfından kendü rızâları ile dört beş yüz ünlemek ile hâlâ ma‘mûr u âbâdân olup Sivâs Yenişehri nâmıyla1101 müstakil kādılık olmuşdur. Râbian1102 Edirne’de [116a] Mihâl1103 Bey Köprüsü tecdîddirki tûl-i zamân ile1104 ekser yerleri vîrân olup mürûr u ubûrda1105 ayende ve revende ziyâde zahmet çekerler iken yirmi binden ziyâde gurûş sarf olunmak ile ol hayr-ı kadîm1106 azîm 1094 sâniyen B: - 1095 olan B: -E 1096 itmeğin B: itmemeğin 1097 isneteyn E: isn 1098 sâlisen B: -E 1099 mabeyninde E: cânib 1100 Nüshalarda boşluk 1101 nâmıyla E: dey 1102 Râbian B: -E 1103 Mihâl E: Minhâl B 1104 tûl-i zamân ile E: mürû 1105 mürûr u ubûr 1106 kadîm E: -B 1107 hâmisen B: -E Edirne yolunda Çorlu’dan öte bir ağaç köprü olup ekser zamânda bozulmak ile yolcular ziyâde meşakkat çekerler idi. Ol cisri hedm etdirüp muhkem taş köprü binâ etdirmişlerdir1108. Sâdisen1109 Memleket-i Rumili ser-haddlerinde Eğri nâm kal‘ada zamân-ı fetihden berü hamam yapılmayup ahâlisi ziyâde zahmet çekerler idüği1110 ma‘lûmları olmağın fermân-ı âlîleri sudûr idüp bir âlî hammam bir mekteb, hân ve baruthâne binâ olundu. Sâbi‘an1111 nefs-i İstanbul ve Üsküdâr va âhar diyârlarda çeşmeler binâ idüp husûsâ kıblegâh-ı enâm beledullahi haramda bin seneden berü câri olan mâ-i Arafât’ın mecrâsını harâb olmak1112 [116b] ile1113 bir kac sene münkatı olmuş iken sa‘âdetlü pâdişâhımız hazretleri Sellemehullahi’l-Meliki’s-selâm ahd-ı saltanatlarında otuz bine karîb zer-i surh-i kâmilü’l-ayâr sarf olunup, ol âb-ı tâb ma‘a-ziyâde Ka‘be’i mu‘azzamaya câri olmağa sadrıa‘zam hazretleri sebeb olmuşlardır. Sâminen1114 İstanbul esvâkının kaldırımları harâb olup beni Âdem ve devâb kemâl mertebe1115 zahmet ve ızdırâb çekerler iken ekserin kendü mâllarıyla yapdırup mâ‘adâsını aynen vesâyâ-yı gayr-ı mu‘ayyene ve ba‘zı tasarrufâtı ma‘kūle ile tekmîl etdirdiler. İstanbul’dan mâ‘adâ Anadolu ve Rumilide ma‘lûm ve gayr-ı ma‘lûm köprüler ve1116 kaldırımlar ve hânlar meremmâtına himmetler sarf idüp henüz dahi haber aldıkları yerlerde eser-i hayr ihdâs itmeden hâlî değillerdir. Hemân şeb ü rûz du‘âmız oldurki, cenâb-ı rabbü’l-erbâb1117 celle-şânehû vezîr-i âlî makām hazretlerin pâdişâh-ı İslâm hazretlerine bağışlayup1118 sened-i vezaret ve sadr-ı sadaretde hemişe merci’i hacetmendan-ı halk-ı cihan ve himmet bi-hemtaları ile saha’i alem ve kulub’ı Adem ma’mur ve abadan eyleye. Vallah’ül-Müste’an 1109 Sâdisen B: -E 1110 idüği E: idi ki B 1111 Sâbi‘an B: -E 1112 olmak E: olup B 1113 ile E: -B 1114 Sâminen B: -E 1115 mertebe B: -E 1116 ve E: dahi B 1117 rabbü’l-erbâb E: rabbü’l-âlemin B 1118 pâdişâh-ı… bağışlayup E: -B 1119 ve… eyleye E: ve dest-i merhamet ve ihsânlarıyla sâha-i âlem ve kulûb-ı benî Âdem ma‘mûr ve âbâdân ola